Levende zwarte geschiedenis

Oud-geschiedenisleraar Timuel Black (96) strijdt al zijn hele leven tegen segregatie in de VS

Hollywoodacteur Morgan Freeman vindt het nergens goed voor: Black History Month, die elke februari op het programma staat in de VS. Witte geschiedenis prop je ook niet in één maand, zegt hij boos. "Gewoon over racisme ophouden. Mij niet meer zwart noemen."

Toch, zolang er zo'n grote ongelijkheid bestaat tussen zwart en wit, moet je daarover praten vindt oud-leraar geschiedenis Timuel Black. Hij organiseerde mede in 1963 vanuit Chicago de historische Mars op Washington. Daar hield Martin Luther King zijn onvergetelijke rede 'I have a dream'. Een kwart miljoen mensen luisterde met tranen in de ogen.

Net als Black, die al een lang leven lang strijdt tegen ongelijkheid en raciale segregatie. "In de oorlog was ik als militair bij de invasie van Normandië. Na de bevrijding bezocht ik concentratiekamp Buchenwald." Er was destijds behalve racisme ook veel antisemitisme in Amerikaanse gelederen. "Hitler had gelijk", hoorde Black een blanke officier in Duitsland zeggen. Hij wees hem terecht, waarop er een klacht tegen 'that nigger' volgde. Zonder gevolgen. "Maak jezelf onmisbaar, dan kunnen ze je niet wegwerken", was zijn motto, dat hij ook altijd meegaf aan zijn leerlingen.

Black ging al in 1989 met pensioen maar heeft het nog altijd druk. Binnenkort komt zijn derde dikke pil uit met getuigenissen van zwarte inwoneres van Chicago 'Bridges of Memory'. Onlangs greep hij een bezoek aan het oorlogskerkhof in Margraten aan om een schoolklas in Meerssen toe te spreken. In een Haags hotel vertelt hij over hoogtepunten uit de geschiedenis van Amerika's zwarten. Nee, hij is dan wel 96, maar hoeft geen arm ter ondersteuning bij het lopen. Nee, ook niet bij dat afstapje.

"In de afgelopen eeuw had je twee grote migratiestromen uit het zuiden naar de steden in het noorden", begint hij. In totaal verlieten tussen 1910 en 1970 zes miljoen zwarten het zuiden. In die eerste stroom kwam hijzelf als baby van kleine pachters in 1919 vanuit Alabama naar Chicago. "Het waren vooral stadsbewoners die segregatie en de Ku Klux Klan ontvluchtten. Ze wilden kunnen stemmen, en een betere opleiding voor hun kinderen."

Het segregatie-vrije Europa had militair Black en anderen geïnspireerd om het leven in de VS te verbeteren. "Ik zwoer dat mijn kinderen nooit gesegregeerd zouden dienen. Een zwarte kon hooguit sergeant-majoor worden." Black prijst Eleanor Roosevelt: "Zij zette zich in tegen segregatie en vloog demonstratief met een zwarte piloot." In 1945 maakte president Truman een eind aan segregatie in het leger.

In de tweede migratiegolf - na de Tweede Wereldoorlog - kwamen plattelanders uit het zuiden naar de steden die door mechanisatie hun werk op het land verloren. "Zij hadden vaak amper onderwijs gehad, en hadden nog grote gezinnen." Dat leidde tot problemen in de afgeperkte strook die voor zwarten was bestemd. De middenklasse ontvluchtte het getto, dat tot op de dag van vandaag deel uitmaakt van Chicago's South Side.

"Het grote verschil is dat wij met artsen en leraren in één wijk woonden. Kinderen van alle klassen speelden met elkaar. Ik hoorde letterlijk: kijk, jij kunt later ook dokter worden", zegt Black. Het inspireerde om vooruit te komen, en ook zijn familie kon het getto verlaten toen de tweede golf zuiderlingen kwam. "De arme zwarten bleven geïsoleerd achter. Er was te weinig ongeschoold werk, families vielen uit elkaar."

In dat dramatische jaar 1963 was Black verkiesbaar als raadslid. De paar zwarten in de gemeenteraad vonden hem te radicaal, waarop hij de term 'plantage-politiek' lanceerde omdat zij als brave 'house niggers' de racistische blanke burgemeester steunden. "Zwarten die het maken moeten hun herkomst niet verloochenen. Te vaak worden zij door de witte middenklasse ingepalmd als bewijs dat segregatie voorbij is. Potentiële leiders worden ingekapseld, de armsten blijven afhankelijk. Het is al zo erg geworden dat de zwarte onderklasse succesvolle zwarten wantrouwt en haat."

Hoe oordeelt historicus Black over de vijftig jaar sinds de March on Washington? "Er is veel verbeterd voor heel wat zwarten. Wie in een veilige wijk woont en naar een goede school gaat, kan iets bereiken." Wat treurig stemt is dat het parallel daaraan voor grote groepen maar niet opschiet: "De gangs, het geweld, de alles overheersende armoede in zwarte stadsdelen. Veel jongeren leven in eenoudergezinnen. Agenten zien hen als potentieel gewapend tuig. Veel zwarte armen hebben geen enkel vooruitzicht om hogerop te komen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden