Leven van een dode rivier

De Javaanse Citarum behoort tot de meest vervuilde rivieren ter wereld. Huisvuil en olie bedekken het water. En de man die vroeger een gezin kon onderhouden met de vis die hij er ving, moet nu leven van het plastic afval dat hij uit het water haalt.

Op deze manier is het nog wel te eten." Dayat Hidayat laat de vangst van een maand eerder zien. Vijf vissen, vormloos en hard als beton. "Je moet de vis koken en daarna drogen. Dan verdwijnen de gifstoffen." Verse vis uit de Citarum eet hij al lang niet meer, daarvoor is de rivier te zeer vervuild met het afvalwater van stroomopwaarts gelegen textielfabrieken. Rood, groen, zwart. De tint van het water verandert met de dag.

Twintig jaar geleden verdiende Hidayat nog zijn brood met vissen en haalde hij gemiddeld vijftien kilo per dag uit het water. Maar sinds de industrie in de regio in de jaren negentig op gang is gekomen, is de visstand tot een minimum teruggelopen. "Tegenwoordig vang ik nooit meer dan drie kilo op een dag en dan moet ik het nog bewerken. Ik kan er niet van leven."

Hidayat woont met zijn vrouw, zijn zoon en twee kleinkinderen in het Javaanse dorp Dayeu Kolot aan de oever van de Citarum, een van de meest vervuilde rivieren ter wereld. Op zijn driehonderd kilometer lange tocht naar zee stroomt de Citarum onder meer langs Bandung, en Jakarta; miljoenensteden die de rivier gebruiken als dumpplaats voor huishoudelijk afval. Voeg hierbij de smeerpijpen van meer dan tweeduizend fabrieken en de omvang van de milieuschade wordt duidelijk.

Volgens metingen van Greenpeace bevat het rivierwater hoge concentraties chroom, lood en kwik; zware metalen die in de voedselketen achterblijven. Ook medicijnresten, machineolie en textielverf mengen zich, volgens het onderzoek, met de Citarum. Dat laatste is ook zonder laboratoriumtest duidelijk. Een film van vuil bedekt het wateroppervlak. Plastic zakken, flessen, tandenborstels, fecaliën, rottend fruit, schuimvlokken, olie. Het water ruikt naar de dood.

De vervuiling van de Citarum door chemisch afval is een probleem, mede omdat de rivier een belangrijke rol speelt in de kostwinning van Javaanse boeren. De Citarum bevloeit ruim 250.000 hectare landbouwgrond. Rijst van deze velden levert op de markt minder op dan rijst die bevloeid is met schoner rivierwater.

Overstroming

Ook is de Citarum van belang voor de drinkwatervoorziening van Jakarta. Een gevolg van vervuiling door huishoudelijk afval is de periodieke overstroming van de Citarum. Kanalen, gemalen en afwateringssystemen raken verstopt met drijvend afval. Bij extreme regenval gaat het mis. Dan lopen grote delen van het bevolkte stroomgebied van de Citarum onder en moet ook het gezin Hidayat het hogerop zoeken. Dit gebeurt eens per jaar.

"Tijdens een overstroming voorziet de overheid in noodopvang door tenten uit te delen", zegt Hidayat. "Maar ik zou liever zien dat de bevolking in de grote steden voorlichting krijgt over afvalverwerking. De vervuiling wordt jaar op jaar erger, maar het lijkt alsof niemand zich er wat van aantrekt."

Toch zit de overheid niet stil. In 2008 sloot Indonesië een samenwerkingsverband met de Aziatische Ontwikkelingsbank (ADB). Tot 2023 investeert de bank een bedrag van 500 miljoen dollar in scholing en voorlichting op het gebied van afvalverwerking en waterbeheer. Ook financiert de bank initiatieven van maatschappelijke organisaties (ngo's) die zich bezighouden met de lokale landbouw. Maar volgens Deddy Ratih, medewerker van WALHI (de Indonesische Milieudefensie), is het effect van de samenwerking met ADB op de vervuiling van de Citarum gering: "Nog steeds ontbreekt een afvalverwerkingssysteem op Java. Huishoudelijk afval komt daardoor gemakkelijk in het milieu terecht. Daar komt bij dat het programma van ADB zich vooral richt op drinkwaterprojecten in Jakarta. Het pakt het probleem van vervuiling door de industrie niet aan."

Officieel verbiedt Indonesische wetgeving het lozen van chemisch afval op het oppervlaktewater. "Toch kunnen fabrieken in de praktijk gewoon hun gang gaan", zegt Ashov Birry, woordvoerder van de Indonesische tak van Greenpeace. "Controlerende instanties zijn relatief zwak en bedrijven zijn weinig transparant over wat er zich achter de fabrieksmuren afspeelt. Het is goedkoper om afvalwater direct te lozen en niet eerst te zuiveren. Natuurlijk klagen boeren en vissers bij de bedrijven die verantwoordelijk zijn voor de vervuilingen, maar die trekken zich niets van het protest aan."

Volgens Birry ligt de oplossing van het probleem in het aanpassen van wetgeving die de industriële toepassing van chemicaliën regelt. "Het huidige beleid is niet gericht op preventie maar op controle achteraf; de overheid controleert of de chemische waarden in afvalwater onder de maximale norm blijven. Voor het productieproces is geen aandacht. Dat zou precies andersom moeten zijn. Kijk niet naar wat de fabriek verlaat, maar naar wat de fabriek binnenkomt. Op dit moment heeft een overtreding in het beste geval enkel juridische gevolgen. Voor de milieubescherming is de wet nutteloos."

Deddy Ratih is desondanks hoopvol over de toekomst van de Citarum, al denkt hij dat het nog vele jaren duurt eer de rivier weer schoon is. "Van de overheid moet de Citarum het niet hebben, maar ik verwacht veel van lokale initiatieven."

In delen van Bandung wordt sinds kort afval verwerkt op kosten van de gemeenschap. Er staan afvalbakken en elk huishouden betaalt een klein bedrag om de straten schoon te houden. Langzaam maar zeker nemen andere steden dat systeem over. Vooral in gebieden die regelmatig overstromen is de wil om het afvalprobleem aan te pakken groot. Maar het gaat hier om het aanpassen van gewoontes. Dat kost nu eenmaal veel tijd.

Bron van inkomsten

Voor Hidayat is de vervuiling inmiddels een extra bron van inkomsten. Het plastic afval dat de rivier aanvoert is herbruikbaar en levert geld op. De boot die hij ooit vulde met vis, vult hij nu met lege flessen, plastic tasjes en waterbekertjes. Dit afval verkoopt hij aan een bedrijf dat het materiaal verwerkt in nieuwe plastic producten. Het levert Hidayat gemiddeld 20.000 roepia per dag op, 1,25 euro.

Dit is voldoende om van te leven, al schommelt het inkomen van het gezin rond de armoedegrens. "Ik zou baat hebben bij een schone rivier", zegt Hidayat. "Maar ik ben 61 jaar. Een schone Citarum ga ik hoe dan ook niet meer meemaken."

'Het is goedkoper afvalwater direct te lozen en niet eerst te zuiveren'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden