Leven tussen de gangs, in dé drugsstraat van Kaapstad

De townships van Kaapstad behoren tot de gevaarlijkste plekken van Zuid-Afrika. Sociale structuren zijn verwaterd, gangs de nieuwe familieverbanden, analyseert journalist Don Pinnock in zijn recente boek 'Gangtown'.

De straat waarin Roegshanda Pascoe (41) woont, heeft een bijnaam: de apotheek. Want naar welke drugs je ook op zoek bent, je kunt ze daar kopen. Pecos Walk is een van de meest beruchte straten van het Zuid-Afrikaanse Kaapstad. "Mei was de eerste keer in vier jaar tijd dat we een maand lang geen schietpartijen hadden in de straat", verzucht Pascoe.

Tientallen ogen volgen haar als ze 's middags door haar straat sloft. Jongens achter een laag muurtje blazen de dikke rook van hun tikpijp (speed) uit. Vrouwen zitten op kratjes langs de weg. Pecos Walk valt met recht te omschrijven als oorlogsgebied, zegt Pascoe. "De 'Hard Livings' gang controleert het gebied links, de 'Americans' het gebied rechts. En dan heb je de 'Clever Kids', 'Dixies' en 'Jesters' nog aan de twee andere zijden. Hier vechten zij hun strijd uit."

Nergens veilig

Pascoe is voorzitter van buurtvereniging 'Manenberg Safety Forum'. "Mensen zijn bang", zegt ze. Bij gevechten schieten gangsters hun hele magazijn leeg. Wie in de weg loopt, heeft pech. "Het schieten begint altijd plotseling. Je bent nergens veilig. Zelfs niet in je huis. Kogels vliegen regelmatig door de ramen naar binnen." In december speelden haar kleinkinderen buiten toen een rits schoten de twee peuters op een haar na misten. Pascoe's dochter werd in 2013 wél geraakt door een verdwaalde kogel, maar overleefde het. Een vriend die gedag komt zeggen, heeft een kogel in zijn knie, vertelt hij.

Weinig wijken in Zuid-Afrika zijn zo gevreesd als Manenberg, onderdeel van de Cape Flats, de arme wijken aan de achterkant van de Tafelberg. Aan zee wonen de rijken. Daar is de stad luxe, toeristisch en relatief veilig. De Cape Flats landinwaarts kennen het hoogste moordcijfer van Zuid-Afrika. "Het is nauwelijks voorspelbaar dat op slechts een paar kilometer afstand zoveel ellende bestaat", zegt onderzoeksjournalist Don Pinnock in zijn huis in de welvarende wijk Vredehoek aan de 'veilige kant van de berg'. Hij publiceerde onlangs zijn boek 'Gangtown', waarin hij op zoek gaat naar verklaringen voor het gangprobleem in Kaapstad. "Gemiddeld zijn er zo'n zes moorden per dag in de Cape Flats."

Gangs bestaan vooral in wijken waar tijdens de apartheid 'kleurlingen' moesten wonen: mensen met zowel zwarte als witte voorouders. Mensen als Pascoe. Zij stonden tijdens dat voormalige racistische regime in iets hoger aanzien dan zwarten. Hun wijken, waar zij veelal zijn blijven wonen, zien er met hun woonbarakken van driehoog meer uit als getto's dan als sloppenwijken. Gangs zijn er populair, zegt Pinnock, omdat sociale structuren binnen de kleurlingengemeenschap volstrekt verwaterd zijn.

Kleurlingen werden tijdens de apartheid uit hun huizen op dure grond in Kaapstad gezet en gedumpt op de braakliggende Cape Flats. Van de raciaal meest gemixte stad van het land werd Kaapstad zo de meest gesegregeerde. Buren kwamen opeens kilometers van elkaar af te wonen. Alle sociale controle verdampte. Drugs en drank vonden hun weg. Families vielen uiteen. Ruim een derde van alle kinderen in de Cape Flats groeit op zonder vader. Tienermoeders zijn de norm. Het merendeel van de kinderen maakt zijn school niet af. Bijna niemand vindt een baan. Illegale wapens zijn alom aanwezig.

"Veel jongeren op de Cape Flats hebben geen zelfrespect, missen een identiteit", legt Pinnock uit. "Ze hebben geen enkel uitzicht op een succesvolle toekomst, voelen zich waardeloos, niet geliefd. Gangs vormen de families die zij missen. Via gangs kunnen zij iemand worden."

Identiteit

Dat gangs in de traditioneel zwarte townships minder nadrukkelijk aanwezig zijn, heeft volgens hem vooral te maken met het feit dat familiebanden en -tradities onder zwarte Zuid-Afrikanen vaak sterker blijken dan onder kleurlingen. Ook in zwarte townships zijn de criminaliteitscijfers torenhoog, maar gangs, met hun rituelen, mythes en hiërarchieën, zijn er als bron van identiteitsvorming minder noodzakelijk.

Die identiteitsfunctie van gangs maakt ook dat harder politieoptreden in wijken als Manenberg weinig zin heeft, denkt Simon Howell. Hij is onderzoeker aan het Centrum voor Criminologie aan de Universiteit van Kaapstad. "Gangs zijn strakke, zwaar bewapende organisaties, die diep geworteld zij n in hun wijken en nauw zijn verstrengeld met de identiteit daarvan", legt hij uit. "Je moet ze niet willen uitroeien. Dat lukt toch niet. In plaats daarvan moet je proberen ze beter te managen, ze meer te sturen, ze minder gewelddadig en crimineel te maken; terwijl je ondertussen de onderliggende problemen als armoede, overbevolking en werkloosheid aanpakt. Maar ja, dat is lange termijn. Vanuit de politiek bestaat altijd de druk om snel, en dus met harde hand, iets te doen."

Overvol

Pascoe loopt in Manenberg een pleintje op tussen twee woonbarakken. Op de trappen daarvan hangen tientallen mensen, vooral kinderen en vrouwen. "De wijk is overvol", moppert ze. "In appartementen met één slaapkamer wonen vaak wel tien mensen. Je hebt hier zoveel vrouwen van 21 die al drie of vier kinderen hebben." Bovendien gaat de urbanisatie in Zuid-Afrika razendsnel. "Kaapstad is een van de steden met de grootste bevolkingsinstroom van Afrika", zegt Pinnock.

Extra problematisch is dat Manenberg tussen andere townships ingeklemd ligt en geografisch nauwelijks kan uitdijen terwijl de bevolking dat wel doet. Er wonen nu zeker 60.000 mensen in de wijk: twee keer zoveel als het aantal waarvoor Manenberg tijdens de apartheid werd aangelegd.

Pascoe loopt het huis van vriendin Graliema Kenny (39) binnen, op de derde verdieping van een woonbarak. Haar zoon werd twee jaar geleden door gangsters doodgeschoten. Hij was zeventien. Kenny lacht terwijl ze het vertelt. Dat lijkt een psychisch verdedigingsmechanisme tegen de pijn. "Misschien zagen ze hem aan voor iemand anders", oppert ze. "Dat gebeurt wel vaker."

Vlak voordat haar zoon aan zijn schotwonden bezweek, zag Kenny hem nog. Hij vertelde welke mannen hadden geschoten. Ze meldde de namen bij de politie, maar de daders werden niet opgepakt. "Ik zal daardoor nooit weten waarom mijn zoon is vermoord", verzucht ze. "Hij is nu gewoon het zoveelste, zinloze slachtoffer van de gangoorlog." Ze lacht opnieuw, vrij luid zelfs, maar haar ogen huilen.

Kaapstad veel gevaarlijker dan Johannesburg

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is Kaapstad gevaarlijker dan Johannesburg. Het moordcijfer is er bijna twee keer zo hoog. Vooral 'kleurlingenwijken' zijn vanwege gangoorlogen gevreesd. Zo vielen er afgelopen april bijvoorbeeld maar liefst acht gangdoden in één weekend in Manenberg. Maar gangsters hebben het doorgaans wel vooral op elkaar gemunt.

Menig armere, zwarte township is, ondanks zijn gebrek aan beruchte gangs, feitelijk nóg gevaarlijker.

Het aan Manenberg grenzende Nyanga bijvoorbeeld kent het hoogste moordcijfer van Zuid-Afrika. Elk jaar worden daar per 100.000 inwoners naar schatting minstens 200 mensen vermoord. Precieze cijfers zijn er niet, omdat niemand exact weet hoeveel mensen er in Nyanga leven.

Maar ter vergelijking: als Nederland dit nog behoorlijk conservatief geschatte moordcijfer van Nyanga kende, zouden in ons land in 2014 niet 144 moorden zijn gepleegd (zoals het geval was), maar 34.000.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden