Leven naar de mores die je predikt

Echt is goed, echt is waar. De Maand van de Filosofie 2011 staat in het teken van 'Het echte leven'. Is de filosoof, de politicus of de priester nog geloofwaardig als zijn echte leven niet strookt met zijn woorden? Deel 1 van een serie: Denker des Vaderlands Hans Achterhuis presenteert de Schaal van Achterhuis.

Hans Achterhuis, de Denker des Vaderlands, geeft de aftrap van een korte serie over echtheid, geloofwaardigheid en overtuigingskracht. Achterhuis: "Er is een mooie anekdote over de katholieke denker Max Scheler, die veel heeft gepubliceerd over waarden en normen, maar op een mooie middag zijn collegedictaat bij de hoeren had laten liggen, bij wie hij tijdens de lunchpauze op bezoek was geweest. Geconfronteerd met de discrepantie tussen zijn woorden en zijn daden antwoordde Scheler: "Ik ben als een wegwijzer; die wijst de richting zonder zelf in die richting te gaan."

Een bon mot.

"Zeker, maar de anekdote is niet voor niets zo beroemd. De vraag in hoeverre theorie en praktijk op elkaar moeten aansluiten, is van alle tijden. Naar aanleiding van deze Maand van de Filosofie publiceerde Filosofie Magazine een special met zogenoemde 'authentieke denkers'. Daar stonden ook bij: Jean-Jacques Rousseau en Simone de Beauvoir. Hoe bestaat het, dacht ik, dat je hen onder authentieke denkers schaart."

"Rousseau is het bekendste voorbeeld van een denker wiens opvattingen niet stroken met zijn echte leven. In zijn boek 'Emile of over de opvoeding' beschrijft hij hoe een huisleraar een jongen uit een goed milieu opvoedt. De mens is volgens Rousseau van nature goed, en dus vindt de opvoeding plaats zonder dwang of straf, ver van het haastige stadsleven, in verbondenheid met de natuur. Zelf liet Rousseau zijn vijf onwettige kinderen opnemen in het vondelingenhuis."

Einde Rousseau.

"Ja, het pleit niet voor de theorie van een pedagoog als hij er zelf zo mee in tegenstrijd leeft. Dat kan toch geen goede theorie zijn, ben je als lezer geneigd te denken."

Het is belangrijk dat filosofen zelf de richting opgaan die ze wijzen.

"Nee, dat is toch een te makkelijke conclusie. In mijn Karl Popperlezing van 2010 ben ik hier op ingegaan. Popper ontwikkelde een wetenschapsfilosofie waarin falsifieerbaarheid hét kenmerk was. Een goede wetenschapper, stelde Popper, streeft er niet naar om zijn theorie met zoveel mogelijk voorbeelden te bevestigen, te verifiëren. Hij zal eerder proberen zijn theorie sterker te maken doordat hij tegenvoorbeelden zoekt en zijn theorie aan scherpe controle onderwerpt om haar eventueel te falsifiëren."

"Popper leefde zelf zeker niet naar zijn idee van falsifieerbaarheid. Hij beleed het pluralisme, maar verdroeg geen kritiek. Volgens zijn beste vriend rustte Popper niet voordat een gesprekspartner met wie hij van mening verschilde met het mes op de keel eindelijk toegaf ongelijk te hebben."

Dit ontkracht zijn theorie niet?

"Nee. De argumenten voor falsifieerbaarheid van een wetenschappelijke theorie blijven voor mij overeind. Poppers eigen leefwijze laat juist zien hoe moeilijk het is in de wetenschap en daar buiten om gehoor aan de falsificatietheorie te geven."

Wat voor Rousseau fataal is, deert Popper niet.

"Precies. Er bestaat kennelijk een glijdende schaal, waarin zowel argumenten als het persoonlijke voorbeeld een rol spelen."

Dan ben ik benieuwd naar de punten op die schaal.

"Mijn vroegere hoogleraar ethiek, Hannes de Graaf, zei altijd: Het is belangrijk over ethiek na te denken, maar de echte ethische waarden draag je niet over maar leef je na. Of, zoals Dietrich Bonhoeffer stelde: Gelukkig zijn de tijden waarin we niet eindeloos over waarden en normen hoeven te praten maar ze in het dagelijks leven kunnen incarneren. Sterkste voorbeeld: ouders kunnen nog zoveel opvoedingsidealen nastreven, als ze er niet naar leven, nemen hun kinderen hen niet serieus. Daarom staat Rousseau als opvoeder aan de uiterste kant van de glijdende schaal, zeg voor de duidelijkheid even: helemaal onderaan. Naast al die ouders die theorie en praktijk niet weten te combineren."

De opvoeder Rousseau is duidelijk een moralist.

"Dat maakte hem zo kwetsbaar. Ik zou geen sluitende moraal willen uitdragen als ik van mijzelf wist dat ik er niet aan kon beantwoorden. Maar als ik een moraal zou uitdragen, zou ik er ook naar behoren te leven."

Even van de filosofie naar de politiek. Voormalig staatssecretaris Jack de Vries droeg als CDA-politicus een sterke gezinsmoraal uit.

"Het gezin als hoeksteen van de samenleving, terwijl hij zich na overspel moest terugtrekken in een bunker van defensie? Naar mijn idee is het terecht dat Jack de Vries zijn functie als staatssecretaris neerlegde, omdat zijn buitenechtelijke relatie niet spoorde met de opvattingen en ideeën over het gezin die hij als lid van het CDA met verve uitdroeg."

Waar staat hij op de schaal?

"In de buurt van Rousseau."

We hebben het nu over morele ideeën waar filosofen en politici naar dienen te leven. Hoe zit het met politiek-maatschappelijke ideeën als socialisme en liberalisme?

"Ook daar is het goed dat aanhangers enigszins de weg gaan die ze zelf aanwijzen, leven naar de ideeën die zij belijden."

Enigszins.

"Ja, op de glijdende schaal staan ze aan de kant van Rousseau en Jack de Vries, maar veel minder aan de buitenkant. Twee voorbeelden. Wat mij betreft is de levensstijl van de oude Drees of de socialistische econoom Jan Tinbergen overtuigender dan die van voormalig premier Wim Kok of de vroegere partijleider Wouter Bos."

Dat moet u uitleggen.

"Jan Tinbergen, een van de grootste Nederlandse economen uit de geschiedenis, was fanatiek lid van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, de SDAP. Hij introduceerde een norm die later bekend werd als De Tinbergen Norm, die stelt dat het contraproductief is voor een bedrijf als de verhouding tussen het laagste en hoogste inkomen groter is dan 1:5. Als jong denkertje ben ik nog al eens op stap geweest met Tinbergen, en ik raakte diep onder de indruk van zijn sobere leefwijze. Iets vergelijkbaars geldt voor de oude Drees, die bij bioscoopbezoek rustig in de rij bleef staan wachten tot het zijn beurt was naar binnen te gaan. Het verhaal gaat dat Drees en zijn vrouw ooit twee hoge Amerikaanse ambtenaren bij hun thuis in Den Haag ontvingen om te spreken over de toekenning van de gelden in het kader van de Marshallhulp. Catharina Drees serveerde de heren een kopje thee met een mariakaakje. De Amerikanen zouden tegen elkaar gezegd hebben: 'Aan een land waar de minister-president zo woont en leeft, is ons geld goed besteed.' Of het verhaal op waarheid berust is de vraag, maar het illustreert de spreekwoordelijke zuinigheid en matigheid van de socialist Willem Drees."

Hier tegenover staan Wim Kok en Wouter Bos?

"Dat denk ik wel. Er is een door argumenten ondersteund verhaal te houden over het socialisme als een politieke stroming die een zekere gelijkheid nastreeft. Maar na zijn premierschap keurde Wim Kok als commissaris van ING exorbitante bonussen goed. Hij noemde die bonussen 'een duivels dilemma', zonder hierbij uit te leggen wat er duivels aan was of wat het dilemma was. En dat Wouter Bos bij zijn nieuwe baan een aantal keer de Balkenendenorm verdient, heeft toch een andere uitstraling dan de leefwijze van Tinbergen."

Kok was geen premier meer; Bos geen partijleider.

"Er is dan ook niets op aan te merken, juridisch noch moreel. En op de schaal staan ze lang niet zo aan de buitenkant als Rousseau of De Vries. Maar ik ben er wel van overtuigd dat de verminderde aantrekkingskracht van de PvdA hier mee te maken heeft."

U noemde aan het begin van het gesprek Simone de Beauvoir.

"Ja. Bij haar aangekomen gaat het over levenskunst, een onderwerp dat zeer in de mode is, en waar vragen over theorie en praktijk ook spelen. Voor mijn generatie waren Jean-Paul Sartre en De Beauvoir grote voorbeelden. Wij lazen alles, wij geloofden ze, zij waren onze wegwijzers. In haar memoires schrijft De Beauvoir dat je als vrouw onafhankelijk moet zijn, eerlijk en transparant. En zo zouden haar memoires ook zijn. Later bleek het tegendeel het geval: ze was niet transparant, zeer afhankelijk, en haar geboekstaafde herinneringen bleken allesbehalve eerlijk. Dat stak me."

De Beauvoir staat aan de buitenkant op 'de Schaal van Achterhuis'.

"Ja. Als ik haar in Filosofie Magazine aangekondigd zie als een authentieke denker word ik daar zelfs even boos van."

Bekijk de Schaal van Achterhuis op groot formaat

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden