Leven na de dood? Daar reken ik minder mee dan vroeger

Al eeuwen stellen de mensen zich laatste vragen, maar tegenwoordig passen daar voor velen geen geloofwaardige antwoorden meer bij. Zijn levensvragen passé of eeuwig? Vandaag: Is er leven na de dood?

Who wants to live for ever?, luidt de nummer twee van de 'uitvaarttop 50'. Deze retorische vraag is net van zijn eerste plaats geduwd door het berustende Time to say goodbye. Het taboe op de dood lijkt verdwenen. Zeggen dat de dood populair is, gaat wat ver, maar te oordelen naar de aandacht in de media, is de schroom voor het onderwerp verleden tijd. Maar de vraag naar een leven na de dood blijft steevast achterwege - behalve in enkele obscure new age-blaadjes.

En hoe kan het ook anders. Ieder beeld van een hiernamaals, van de hemel en de hel, heeft het moeilijk. Niet alleen de christelijke voorstellingen bezwijken onder druk van de logica, ook het alternatief reïncarnatie heeft het zwaar. In ieder geval bij westerse, hoogopgeleide boeddhisten zoals de filosoof Erik Hoogcarspel: ,,Dat er geen leven na de dood is, is voor mij na de dood van God en de metafysica onontkoombaar. New age-fantasieën over leven na de dood zie ik als de ontkennende fase van de rouwperiode.''

,,Voorstanders van reïncarnatie verwijzen naar herinneringen aan vorige levens. Al zou het vóórkomen dan nog bewijst dat niets. Wie in een boek een citaat uit een ander boek leest, kan niet concluderen dat beide dezelfde schrijver hadden. De wereldbevolking zal toenemen tot vijftien miljard. Dat betekent dat er zielen zijn die hooguit één keer worden geboren, omdat er gewoon niet genoeg mensenlevens zijn geweest. Iedereen zou logischerwijs vaker als dier moeten hebben geleefd. Maar als mensen wedergeboren worden als insect of plankton, zou wedergeboorte als mens uiterst zeldzaam zijn. Bovendien past het menselijk bewustzijn niet in een wandelende tak of pissebed. Dieren hebben geen ik-besef en dus geen bewuste wil, dus ook geen karma, dat volgens deze leer reïncarnatie veroorzaakt.'' Toch vindt Hoogcarspel de vraag naar een leven na de dood niet zinloos. ,,Vragen leiden altijd tot nieuwe inzichten, zelfs als ze onbeantwoordbaar zijn.''

,,Ik herken de behoefte je een leven na de dood voor te stellen wel. Het komt ook voort uit overlevingsdrang. Noodzakelijkerwijs leef je alsof je nooit dood gaat, negeer je de altijd aanwezige mogelijkheid. Je kunt je het ophouden van de toekomst niet eens voorstellen. Als je sterft, leef je voor anderen nog wel door. Om jezelf en de ander bij elkaar te houden, doe je net alsof je doorleeft.''

,,Alle voorstellingen over hemel, hel en reïncarnatie zijn een parodie op het leven. Maar we moeten tegenwoordig wel de letterlijkheid prijsgeven om de zinvolheid te redden. Vraag je dus niet af: is het waar of niet waar, maar is het zinvol of niet? We kunnen de voorstellingen alleen nog gebruiken ter inspiratie. Ze gunnen ons dan een bepaalde blik op het leven.''

,,Alleen inspireren beelden van een hiernamaals mij niet erg. De verhalen zijn bevroren, het creatieve erin is verloren. Geef mij eens een wat frisser beeld van de hemel, minder melig met van die engelen met gouden vleugels, zoals in christelijke en de boeddhistische hemelverhalen.''

Om 'pastorale redenen' legt ds. Carel ter Linden zijn woorden op een goudschaaltje voordat ze in de krant mogen. ,,Ik wil niemand in diens geloof in een leven na de dood kwetsen.'' Maar voor hemzelf leeft dit geloof minder dan vroeger. ,,Alsof je je ogen weer zou opslaan in een andere wereld'', zegt de predikant die onlangs het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima inzegende. Niet dat er niets voortleeft. ,,Als mensen van wie je houdt overlijden, dan gaat er nog altijd iets van hen uit. Zij leven voort in het goede dat zij anderen hebben meegegeven, ze leven voort in mij en via mij weer in anderen.''

,,Er is in de Bijbel een visioen, dat dit voor mijn gevoel illustreert. Dat gaat over de wereld die God voor ogen heeft en die wij mensen maar moeilijk maken kunnen - hier weergegeven door de stad Jeruzalem. Een stad die God ten slotte dan zelf maar maakt. Maar als die stad uit de hemel op aarde is geland, dan zie je mensen die de stad naderen: de volken der aarde die 'hun eer en hun heerlijkheid die stad binnenbrengen'. Dat wil dan toch zeggen: al die daden van vrede en gerechtigheid, van liefde en verzoening, waartoe ménsen óók in staat zijn geweest, dragen bij aan de wereld die God voor ogen heeft. Dit is voor mij een grote bemoediging: ons leven, de menselijke geschiedenis, doet ertoe. Ons leven, althans datgene wat God daaruit voor zijn rijk gebruiken kan, gaat niet verloren.''

,,Of ik ook zélf God nog zal zien? Daar reken ik minder mee dan vroeger. Een onsterfelijke ziel die aan het sterfelijk lichaam ontsnapt en naar God gaat: mijn verstand zegt me dat dat onmogelijk is.''

Toch blijft de vraag of er leven na de dood is 'heel essentieel'. ,,Vroeger zou ik zeggen 'het maakt niet uit, we zien wel'. Maar sinds ik minder van een leven na de dood uit ga, is dit leven kostbaarder geworden en onze verantwoordelijkheid daarvoor groter.''

Hoewel voorstellingen van een leven na de dood voor het verstand onhoudbaar zijn geworden, zegt maar liefst zestig procent van de Nederlanders 'ja' op de vraag van de enquêteur 'Gelooft u in een leven na de dood?'

Wil Leenders is acht jaar vrijwilligster stervensbegeleiding in Utrecht. Zij begrijpt wel dat de vraag mensen blijft bezighouden, helemaal als ze gaan sterven. ,,Al ben je een intellectueel die op grond van allerlei argumenten heeft besloten dat er geen leven is na de dood, dan is nog niet gezegd dat je dat blijft volhouden als het voor jou zo ver is. Je kunt er eindeloos veel over hebben gelezen, maar o wee als jij het zelf bent. Het is zo confronterend, dat je nu nog niet kunt weten hoe jij zal reageren. Je leven krijgt een onverwachte draai als je ongeneeslijk ziek bent, dat is verrassend voor jezelf. Niets is meer zeker. Tijdens het stervensproces, kom je heel erg bij je gevoel. Misschien vindt je gevoel wel wat anders dan je verstand altijd beleden heeft.''

,,Veel mensen zijn ooit religieus opgevoed, maar hebben er tijdens hun volwassen leven niets meer aan gedaan. Nu ze gaan sterven willen ze houvast, een laatste strohalm tegen beter weten in. Niet dat zij zekerheid vinden. De twijfel blijft. Dit zie je ook bij jongeren die weten dat ze dood gaan. Die gaan met grote urgentie op zoek. Meestal leidt dit zoeken niet meer tot een geloof, wél op een relativerend perspectief, een gevoel voor mysterie, besef dat je het niet weet.''

,,Je ziet mensen er niet aan willen. Zij houden het denken over doodgaan zo ver mogelijk van zich af, maken zich tot het laatst druk over het schilderen van hun huis.'' Leenders vindt het stellen van de vraag naar een leven na de dood zinvol. ,,Wie tijdens hun leven veel met levensvragen bezig zijn geweest hebben als het ware de dood in hun levensperspectief geïntegreerd. Zij hebben het gemakkelijker in het uur van hun dood.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden