Leven met Kuyper, Gerbrandy en zoon Karel

Een godsdienstig georiënteerde polemist. Het karakteristiek slaat op dr. Piet Kasteel, die vrijdag op 102-jarige leeftijd in Rome is overleden; het is afkomstig van de schrijver-journalist Jo van de Walle, die in de oorlogsjaren Kasteel had leren kennen als gouverneur op Curaçao.

Dat karakteristiek is daarom zo aardig omdat het van toepassing lijkt op de vele facetten die Kasteel in zijn lange leven heeft getoond. Hij was in 1901 in Zwolle geboren in een groot rooms-katholiek gezin en werd in 1923 journalist, eerst bij het rk dagblad De Tijd, later als parlementair redacteur bij De Maasbode. Die Haagse jaren hebben Kasteel politiek en anderszins gevormd. Hij studeerde politieke wetenschappen en promoveerde in 1938 aan de rk universiteit Leuven op een proefschrift over Abraham Kuyper. Het boek is natuurlijk sterk verouderd, maar gek genoeg is het nog steeds de enige wetenschappelijk verantwoorde en volledige biografie van deze antirevolutionaire voorman. Ook hierin is sprake van polemiek, niet zozeer tegen de protestant Kuyper, veel meer tegen het beeld dat Kuypers tegenstanders van hem ontwierpen. Kasteel ging daar ver in, bijvoorbeeld door Kuypers evident antisemitische trekjes zo goed en zo kwaad mogelijk glad te strijken. Kasteel zelf was allerminst een antisemiet. Integendeel, hij was geheel vrij van het fascistische en autoritaire virus waarmee nogal wat van zijn geloofsgenoten in de jaren dertig besmet waren. Daarvan gaf hij (voorzichtig) blijk in zijn krant en (onomwonden) in brochures van het toenmalige rk werkliedenverbond. Zijn woordgebruik daarbij was zo duidelijk dat hij het beter oordeelde na de Duitse inval op 10 mei 1940, naar Engeland uit te wijken.

In Londen begon een nieuwe en beslissende fase. Hij kwam als referendaris terecht op het ministerie van justitie, waar hij de vertrouwde werd van AR-minister Pieter Sjoerds Gerbrandy - zozeer dat Gerbrandy hem als zijn secretaris aanstelde, toen hij in september 1940 premier werd van de regering in ballingschap.

Gerbrandy en Kasteel, allebei eenzaam, zonder vrouw en kinderen naar het buitenland uitgeweken, hebben heel wat avonden in elkaars gezelschap doorgebracht om in hartelijke vriendschap de verschillen tussen beider geloofsopvattingen te bespreken en als het moest de puntjes op de i te zetten. Daaraan kwam een einde in 1942, toen Kasteel benoemd werd tot gouverneur van Curaçao 'en onderhorigheden'. Dat was een delicate taak, want in feite hadden de Verenigde Staten hun bescherming uitgestrekt tot de Nederlandse koloniën in het Caribisch gebied, met alle militaire consequenties vandien.

Kasteels voorganger, de militair en bestuurlijk geschoolde gouverneur Wouters, had zich bij de Amerikanen onmogelijk gemaakt. Kasteel had geen enkele bestuurlijke ervaring noch affiniteit met het militair bedrijf en zijn benoeming werd bovendien zowel in Londen als in Willemstad met argusogen bekeken. Hij heeft het daar niet gemakkelijk gehad, maar hij krijgt in de brieven van Van der Walle alle lof, al was het maar omdat de gouverneur zich ook nog als medewerker van Van der Walle's krant had aangemeld om (uiteraard anoniem) te polemiseren met een dominee die zich verbaasd had afgevraagd waarom Hervormingsdag op de Antillen niet gevierd werd. Van der Walle herinnert er ook aan dat Kasteel onmiddellijk nadat in december 1942 de eerste berichten over het lot van de Europese joden tot Curaçao doordrongen, de dienst in de synagoge bijwoonde. Kasteel bleef tot 1948 in Willemstad. Toen werd hij benoemd tot gezant in Chili, in 1956 in Ierland; tien jaar later sloot hij zijn carrière af in Israël.

Inmiddels was zoon Karel, priester van het bisdom Utrecht, in de voetstappen van vader Piet getreden langs een veel ordentelijkere weg: het diplomatenklasje van het Vaticaan. Dat is de kweekvijver voor nuntii (pauselijke ambassadeurs), kardinalen, pausen zelfs.

De gepensioneerde Kasteel vestigde zich met vrouw en zoon in de onmiddellijke nabijheid van het Vaticaan, aan de Via della Conciliazione. Maar na zijn bliksemcarrière, in twee jaar van eerzaam journalist tot gouverneur, zag senior bij Karel een ontwikkeling die minder tot de verbeelding sprak. Pas sinds een paar jaar bekleedt de 68-jarige monsignore een senior post (op het Vaticaanse bureau voor de caritas), maar van bisschop, laat staan nuntius of kardinaal is het (nog) niet gekomen.

Kasteel sr is indertijd wel eens 'verdwaasde eerzucht' verweten. Als leken-straatprediker, jaren vóór zijn opgang in de politiek, wist hij al de Nederlandse kardinaal Van Rossum te strikken voor zijn huwelijksdienst.

Het chique appartement bij het Vaticaan werd niet de handige basis ad altius (hogerop) voor de zoon. Wel werd de flat met de jaren haast mythisch de plaats vanwaaruit behoudende katholieken uit Nederland de vernieuwing (vernieling) van de kerk in het vaderland succesvol bestreden. Via de brievenbus en de salon van de Kasteels werden roddels en zwartmakerij uit het vaderland verzameld en op alle plaatsen in de Vaticaanse curie ingestoken waar dat dienstig was en werden de namen rondgezongen van priesters die voorbeeldig orthodoxe bisschoppen zouden worden. Zoon Karel heeft dit soort verhalen als verzinsels weggewoven: zijn ouders waren gastvrij, dat was al.

Toch blijft het gevoel dat voor de godsdienstige polemist van weleer in de lange, laatste fase van zijn leven de polemiek en het open gesprek met andersdenkenden waren ingeruild voor andere spirituele prioriteiten ten behoeve van het vaderland waar opnieuw zo veel niet deugde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden