Review

Leven in het teken van Lord Nelson

,,Vertel mij een verhaal, en ik zeg u wie u bent', zo zou een variant op 'Toon mij uw boekenkast' kunnen luiden. Verhalen leveren immers niet alleen commentaar op de werkelijkheid waarover ze pretenderen te gaan, maar zeggen ook veel over hun vertellers. Waarom vertellen ze dat verhaal eigenlijk? Wat is er weggelaten, wat aangedikt? Omdat er geen een-op-een-relatie bestaat tussen de realiteit en een verslag daarvan, kan een verteller nooit objectief zijn. Maar binnen de literatuur bestaat een type verteller wiens verhaal zó sterk gekleurd is door zijn persoonlijkheid dat men daar de technische term 'onbetrouwbare verteller' voor heeft bedacht. De hoofdpersoon in Barry Unsworths 'Slag om Nelson' is een klassiek geval van zo'n onbetrouwbare verteller.

Charles Cleasby, een alleenstaande veertiger, wordt volledig in beslag genomen door het leven van Horatio Nelson, de grote Engelse admiraal. Het ritme van Cleasby's bestaan wordt gedicteerd door de mijlpalen in Nelsons carrière, met name zijn zeeslagen. Cleasby speelt deze allemaal op schaal na in zijn tot Nelson-museum getransformeerde huis. Daarbij vertoont hij een neurotische precisie: elke fase in een gevecht moet, zoveel jaar na dato, tot op de minuut nauwkeurig uitgevoerd worden, en hijzelf dient zich net zo te gedragen als indertijd Nelson, althans voor zover dat uit de annalen bekend is.

Cleasby ziet zichzelf als een alter ego, een 'donkere tweelingbroer' van de admiraal. Omdat hij meent dat hij Nelson beter begrijpt dan wie ook, is hij bezig met het schrijven van een biografie. Die biografie is bedoeld om het beeld van Nelson, dat in de recente geschiedschrijving nogal wat deuken opgelopen heeft, weer in volle glorie te herstellen. Bovenal heeft Cleasby zich voorgenomen Nelsons naam te zuiveren in verband met de duistere gebeurtenissen die zich in 1799 in Napels afspeelden. Nelson steunde daar Koning Ferdinand van Bourbon tegen de Republikeinse opstandelingen. Uiteindelijk gaven de rebellen zich over in de overtuiging dat zij gespaard zouden worden -een idee dat zij baseerden op een toezegging van Nelson. Maar na een paar dagen gevangenschap werden allen -mannen, vrouwen en kinderen- op gruwelijke wijze terechtgesteld. Cleasby kan niet geloven dat Nelson willens en wetens woordbreuk gepleegd zou hebben, en blijft zoeken naar aanwijzingen die Nelsons goede trouw kunnen bevestigen.

Cleasby dicteert zijn boek aan een secretaresse van Avon Secretarial Services, die hij wekelijks aan huis laat komen. Deze Miss Lily kan maar weinig begrip opbrengen voor Cleasby's fascinatie met Nelson, in wie zij vooral iemand ziet die bereid is ten bate van eigen roem de levens van duizenden manschappen op te offeren. Bovendien heeft zij grote moeite met Nelsons affaire met de courtisane Emma Hamilton. Als ongetrouwde moeder heeft Lily meer sympathie voor Nelsons vrouw Fanny, die thuis in eenzaamheid hun kind opvoedt. Zij ventileert vrijmoedig haar meningen tegenover Cleasby, die daar meer door geraakt wordt dan hij haar en zichzelf wil toegeven. Cleasby's groeiende onzekerheid over Nelsons gedrag in Napels drijft hem er ten slotte toe om zelf naar Napels af te reizen. Hij kent daar een Nelson-expert die, zo hoopt hij, de benodigde informatie zal kunnen verschaffen om Nelson weer in ere te herstellen.

Een verhaal volledig vanuit het perspectief van een onbetrouwbare ikverteller schrijven is geen sinecure. Enerzijds is deze verteller immers de enige bron van informatie over alles wat zich afspeelt; anderzijds moet de lezers duidelijk gemaakt worden dat ze hem in bepaalde opzichten dienen te wantrouwen. De auteur staat als het ware achter de verteller naar de lezers te knipogen en te gebaren: ,,Nu moet je hem even niet geloven!'.

Tegelijkertijd moet het personage zo niet per se sympathiek, dan toch op zijn minst geloofwaardig blijven, dus de auteur mag hem niet belachelijk maken, of hem op al te opzichtige wijze laten liegen of dingen laten verzwijgen. Bovendien rust op de auteur de taak geleidelijk aan te laten doorschemeren waarom de verteller onbetrouwbaar is: hij of zij moet tenslotte een reden hebben om bepaalde feiten te verdraaien of te onderdrukken. Een prachtig geslaagd voorbeeld van een onbetrouwbare verteller is Meneer Stevens, de butler uit 'The Remains of the Day'. In dit hartverscheurende verhaal maakt Kazuo Ishiguro volstrekt aannemelijk waarom de ikpersoon zichzelf bedriegt zonder dat hij het begrip van de lezer verspeelt.

Unsworth ondermijnt het vertrouwen van de lezers in Cleasby door hem op te zadelen met een groot gebrek aan zelfinzicht en zelfrelativering, neurotische gewoonten, en hem herhaaldelijk terug te laten komen op de problematische relatie met zijn vader. Bovendien blijkt al snel uit de dialogen met Miss Lily dat deze dame over een forse dosis gezond verstand beschikt, zodat zij indirect betrouwbare informatie geeft. Zo zorgt Unsworth ervoor dat zijn lezers beter begrijpen wat er aan de hand is dan Cleasby zelf.

'Slag om Nelson' is natuurlijk ook het verhaal van Horatio Nelson. Unsworth laat Cleasby met verve een aantal gebeurtenissen uit Nelsons leven voor het voetlicht brengen, en in deze passages krijgt het boek het karakter van een historische roman. Maar de kern van het boek zit toch in Cleasby's vertelperspectief. En het moet gezegd, bij vlagen legt Cleasby's verhaal fraai de parallellen bloot die hij ziet tussen zijn eigen leven en dat van zijn held. Daarbij zijn Cleasby's blinde vlekken voor Nelsons fouten vanzelfsprekend evenzeer van belang als de vermeende overeenkomsten tussen hen beiden.

Toch heeft Unsworth hier de kans laten liggen om in plaats van een zeer aardig, een uitstekend boek te schrijven. Uiteindelijk komen namelijk de traumatische ervaringen die ten grondslag liggen aan Cleasby's Nelson-manie onvoldoende uit de verf. Unsworth besteedt te veel aandacht aan het Nelson-verhaal, terwijl hij met Cleasby een tragischer figuur had gecreëerd als we meer over zijn verleden hadden vernomen, zodat Cleasby's neurotische drang om zijn eigen leven op dat van Nelson te modelleren een dramatischere kracht had gekregen. Nu blijft Cleasby toch een te vlak personage, waarbij het climacterische slot in Napels geacht wordt een tragisch hoogtepunt te zijn, maar eigenlijk nogal uit de lucht komt vallen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden