Leven in het teken van Kierkegaard

Ze staan met hem op en gaan met hem naar bed. De Deense filosoof Søren Kierkegaard beheerst het leven van Lineke Buijs en Andries Visser. 'Kierkegaard voert je voorbij het denken.'

In het huis van wiskundige en filosoof Andries Visser (1947) en theologe Lineke Buijs (1948) is ook altijd een derde aanwezig. Een ménage à trois met een dode filosoof: Søren Kierkegaard. Elke avond pakt Andries een houten lessenaar uit de kast, zet die op tafel en slaat een boek van de Deense filosoof open. Al zo'n dertig jaar leest Andries zijn vrouw uit Kierkegaard voor. Eerst werkte hij zich door de 32 banden van de volledige werken in het Duits en toen ze beiden het Deens onder de knie hadden, zette hij zich aan de verzamelde werken in de oorspronkelijke taal.

Daar kunnen ze nog even mee vooruit. De nieuwe, tot in detail becommentarieerde uitgave van het Kierkegaard Research Center uit Kopenhagen telt 55 delen. Trots staan de frisse blauwe banden te pronken in hun boekenkast. Wat ze de afgelopen tijd lazen? Andries: "Het boek 'Het begrip angst'."

Gezellig.

Andries: "Voor de vierde keer."

"Je ontdekt telkens weer iets nieuws," knikt Lineke.

In hun huis in het centrum van Usquert, een dorp bovenop een terp in de noordelijkste hoek van Groningen, heerst diepe stilte. Geestdriftig zetten Andries en Lineke zich in als exegeten en ambassadeurs van Kierkegaard. Ze vertalen zijn boeken uit het Deens, houden lezingen en leiden Kiekegaardkringen - hun schuur hebben ze omgebouwd tot cursuscentrum.

Lineke: "Na het ontbijt zet ik mij direct aan het vertalen."

Andries: "Vervolgens neem ik haar eerste versie nog een keer grondig vanuit het Deens door."

Lineke, lachend: "Dan krijg ik mijn velletjes helemaal volgeklad weer terug. We maken er dan samen een definitieve versie van. Daar kunnen we dagen mee zoet zijn."

"Wacht", zegt Andries. Hij loopt naar een boekenkast naast een oude, notenhouten Steinway-vleugel in de huiskamer en komt terug met een dik boek. "Uit 1859, tweede druk! Dit woordenboek gebruikte Kierkegaard zelf ook."

Hun Kierkegaardliefde begon eind jaren zeventig. In 1978, om exact te zijn, want toen verscheen het boekje 'Wilde ganzen' met dagboekfragmenten van Kierkegaard, vertaald en ingeleid door Wim Scholtens, een progressieve katholiek uit een klooster in Boxmeer.

Andries: "Dat boek was een inslag."

Lineke: "Kierkegaard was de enige die ons nog iets te bieden had."

Andries: "Je moet begrijpen, we zaten toen nog met huid en haar in de kerk. Ik was voorganger van een baptistengemeente in Amsterdam. Ik hoopte telkens nog dat er een deur zou opengaan, dat er meer ruimte zou komen, bijvoorbeeld voor de vrouw..."

Lineke: "Maar die deuren bleven dicht. De kerk werd te conservatief voor ons."

Andries: "Laat ik een voorbeeld geven. Er kwam eens een jongeman in onze kerk die zich bekeerde. Hartstikke aardige vent, zat op de hotelschool. Hij woonde samen met een vriendin, ze hadden plannen om te trouwen. Hij kon niet wachten om zich te laten dopen. Zeiden de ouderlingen in mijn kerk: 'Samenwonen is een vorm van hoererij. Hij moet éérst getrouwd zijn, anders hebben we met die doop geen vrede.' Toen dacht ik: Nu is het afgelopen. Andries Visser levert zijn eer niet uit aan dit soort klootjesvolk."

Lineke: "Nou, het duurde nog wel een paar jaar voordat je dat zei."

Andries knikt. "Ja, dat deed ik pas in 1983, toen ik een aanbod kreeg om beroepen te worden in een gemeente in Emmen. Na lang twijfelen besloot ik het niet te doen. Mijn idealen waren groter dan de kerk."

Lineke: "We zijn daarna ook een hele tijd niet meer naar een kerk gegaan."

In datzelfde jaar verscheen ook een nieuw boek van Kierkegaard in de vertaling van Scholtens, 'Vrees en beven'. Andries: "Door dat boek ben ik voorgoed aan Kierkegaard verslingerd geraakt. Het raakte me tot in het diepst van mijn ziel."

Hij vervolgt: "Geloof wordt vaak afgedaan als iets simpels, iets dat niet tegen de wetenschap en de feiten op kan. Een soort kinderziekte waar je als het goed is vanzelf overheen groeit. Maar in dit boek keert Kierkegaard het om. Hij zegt: 'Je moet je eerst kapot denken, echt tot aan de uiterste grens van het denken gaan. Dan pas krijg je een glimp van wat het inhoudt te geloven.' Geloven is niet een mindere, onzekere variant van het denken, maar iets van een hogere orde."

Lineke: "Kierkegaard voert je voorbij het denken. Geloven gaat om vertrouwen."

In 'Vrees en beven' bespreekt Kierkegaard het bijbelse verhaal van Abraham die van God de opdracht krijgt zijn enige zoon Isaak te offeren. In feite roept God Abraham op om tegen Gods geboden in te gaan - want had God zélf niet gezegd dat je niet mag doden? Een absurd dilemma. Abraham besluit God te gehoorzamen.

Ik vind het een eng verhaal. Blinde gehoorzaamheid aan God wordt hier boven elk rationeel of ethisch argument geplaatst. Een religieuze zelfmoordterrorist redeneert ook zo.

Lineke: "Ja, dat is griezelig."

Andries: "Er is wel een verschil. Abraham overschrijdt niet de grens van het ethische. Hij begint niet zomaar te moorden. Tot op het bot houdt hij van Isaak. Hij offert wat hem het dierbaarst is."

Een zelfmoordenaar offert ook iets heel kostbaars, namelijk zichzelf.

Lineke: "Dat klopt, daar is geen speld tussen te krijgen."

Andries: "Uiteindelijk heb je geen enkel weerwoord als iemand zegt: 'Ik doe dit uit een diepe innerlijke overtuiging.'"

Lineke schenkt nieuwe koffie in. Op haar maakte Kierkegaards boek 'Wat de liefde doet' het meeste indruk, vertelt ze. "Ik las het in 1989 voor het eerst. Het raakte me, en omdat de enige Nederlandse vertaling uit het begin van de twintigste eeuw stamde en nogal belabberd was, besloot ik Deens te leren en het zelf te vertalen. Dit boek laat een andere kant van Kierkegaard zien dan de meesten kennen. Hier spreekt niet een solitaire existentialist, maar een christelijke denker die diepgaand nadenkt over gemeenschap, over relaties, over barmhartigheid - over alle aspecten van de liefde."

Had hij zelf veel ervaring met de liefde?

Andries: "Alles wist hij ervan. Alles!"

Al liep het met zijn verloofde Regine nou niet echt fantastisch.

Andries: "Je hoeft toch niet getrouwd te zijn om te weten wat liefde is?"

Lineke: "Ik denk dat hij menselijke relaties heel scherp doorzag en diep doorvoelde wat er mis kan gaan. Daardoor liep hij ook vaak vast in de praktijk. In 'Wat de liefde doet' legt hij niet uit wat de liefde ís, maar wat zij doet: aan de vruchten herkent men de boom. Hij prikt door de schijn, laat zien dat barmhartigheid vaak buitenkant is, legt motieven bloot. Hij maakt je bewust van wat je drijft."

Andries: "Dat doet hij voortdurend. Hij is altijd bezig met menselijke thema's, zoals liefde, angst en vertwijfeling. Hij zoekt de pijnpunten op en vraagt dan dóór. Dat maakt hem onverminderd relevant. Neem bijvoorbeeld de wens van velen om zo lang mogelijk door te behandelen op het sterfbed. Kierkegaard zou zeggen: dat is vertwijfeling. Je verdringt de vragen van het einde. Die ontkenning van de sterfelijkheid komt voort uit doodsangst en wanhoop, een weigering de vragen van je existentie onder ogen te komen."

Lineke: "Niet dat Kierkegaard je antwoorden geeft. Niemand anders dan jijzelf kan die geven. Maar hij kan wel die vragen verhelderen en je erop blijven wijzen dat je ze niet moet ontlopen. Hij maakt je opmerkzaam."

En irriteert je ook, soms. Zijn ernst kan iets verstikkends hebben.

Andries: "Ja, Kierkegaard verwacht veel van je. Hij gaat er zonder meer van uit dat je iets doet met zijn ideeën, dat je ze toepast op jezelf. Zoals hij ook op zoek is gegaan naar zichzelf. Hij vraagt van zijn lezers dezelfde rücksichtslose toewijding. Als je daar niet toe bereid bent, wekt hij ergernis op."

Andries Visser en Lineke Buijs
Andries Visser (1947) en Lineke Buijs (1948) hebben veel gedaan om Kierkegaard onder een breder publiek bekend te maken. In de jaren negentig begonnen ze met een maandelijkse Kierkegaard-kring, eerst in 's Graveland, waar ze toen woonden, en daarna in Zwolle, waar Lineke doopsgezind predikante werd. Sinds kort wonen ze in Usquert.

Andries vertaalde 'Vrees en beven' (Damon 2006), Lineke 'Wat de liefde doet' (Damon 2007) en 'De ziekte tot de dood' (Boom 2008). Samen verzorgden ze vier delen met vertaalde toespraken bij uitgeverij Buijten & Schipperheijn, waaronder 'Onverdeeld één ding te willen' en 'Onbezorgd als de vogel en de lelie'.

Andries studeerde wiskunde en filosofie en was leraar. Samen met Lineke studeerde hij in zijn vrije tijd theologie. Lineke studeerde Hebreeuws en Deens. Ze assisteerde Jan Marquart Scholtz, die 'Of/Of' en 'Stadia op de levensweg' vertaalde. Ook Andries studeerde Deens.

In dit Kierkegaard-jaar geven ze een online-blad uit, de Kierkegaard-weekly. Zie www.kierkegaardvandaag.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden