Leven in dienst van de muziek

Met zijn te lange grijze haren, besnorde bovenlip en rommelige shirt om de magere schouders ziet dirigent Reinbert de Leeuw er niet uit als een groot man. Maar hij is het wel, al heeft hij niet veel macht, geld of roem verzameld. De Leeuw geeft al zijn energie en aandacht aan de vertolking van werken van hedendaagse componisten. Terwijl andere dirigenten zich met het standaard klassieke repertoire verzekerd weten van een grote schare bewonderaars en een buitensporig hoog inkomen, is De Leeuw alleen bekend bij een kleine groep muziekliefhebbers.

Dat hij in zijn sector gewaardeerd wordt, blijkt uit het feit dat hij vijf jaar lang artistiek directeur is geweest van het Amerikaanse Tanglewood Contemporary Music Festival. Ad 's Gravesande en Sieuwert Verster zijn in 1998 naar Tanglewood afgereisd om te zien hoe het De Leeuw in zijn laatste jaar op dit festival verging en maakten voor de VPRO de documentaire 'De laatste deur'. Zij filmden De Leeuw tijdens repetities, voor, na en tijdens concerten en spraken met hem over zijn fascinatie voor muziek.

Het landgoed Tanglewood met zijn mooie bossen, zonnige grasvelden vol picknickende luisteraars en schitterende landhuizen is een ideale omgeving voor musici. De Leeuw vindt het er vooral prettig omdat hier alleen 'de wet van de muziek' heerst. We zien De Leeuw gedreven werken met jonge zangers en musici. Hij is streng en eist van hen professioneel gedrag en dezelfde compromisloze toewijding als hijzelf tentoonspreidt. Veel componisten, onder wie Rob Zuidam, Henri Dutilleux en Mauricio Kagel, zijn zelf aanwezig en geven aanwijzingen tijdens de repetities. De Leeuw: ,,Een componist gelukkig maken vind ik van grote betekenis.''

De Leeuw heeft dan ook weinig op met de huidige muziekcultuur die sterdirigenten en -solisten belangrijker maakt dan componisten. Als De Leeuw voor het eerst 'L'arbre des songes' repeteert met componist Dutilleux als toehoorder, krijgen we een staaltje te zien van deze muziekcultuur. De Leeuw en Dutilleux moeten wijken voor een belangrijker dirigent en een dode componist. Seije Ozawa, de dirigent van The Boston Symphony Orchestra en directeur van het totale festival, eist de koperblazers op voor een repetitie van 'Don Carlos' van Verdi. Het is duidelijk dat het De Leeuw niet zint, maar hij verspilt geen energie aan het conflict en pakt onmiddellijk de draad van de repetitie op. ,,Twee maten voor 29. Niet te luid beginnen, alstublieft. Hè, wat lastig met al die ontbrekende stemmen.'' Later biedt Ozawa zijn excuses aan. Toch is het incident veelzeggend.

Als het stuk op een concert gespeeld is en De Leeuw met solo-violist Irvin Arditti in de coulissen naar het klappende publiek luistert, probeert De Leeuw alleen Arditti het podium op te sturen om het applaus in ontvangst te nemen. Ook de componist wordt door hem het podium op gedirigeerd. Als De Leeuw zelf ook op moet, klapt hij demonstratief voor de componist en zijn orkest. De Leeuw blijft in zijn bescheiden rol.

Ooit componeerde hij zelf. Op zijn tiende was hij een echte componist, vertelt hij ,,Opus 59, geen probleem.'' Maar hoe meer hij wist wat anderen gecomponeerd hadden, hoe minder hij zelf durfde te schrijven, tot hij op zijn veertigste helemaal is gestopt. Maar zijn obsessie voor muziek heeft ook een keerzijde, namelijk de eenzaamheid. De Leeuw: ,,Er zijn momenten dat je in je eentje moet vechten. Soms weet ik niet meer hoe het moet.''

Maar 's Gravezande en Verster weten in deze mooie documentaire duidelijk te maken dat de gedrevenheid van De Leeuw de vraag naar persoonlijk geluk onbelangrijk maakt. De Leeuw leeft voor de muziek. ,,Er zijn van die momenten in de muziek... dat is echte magie'', zegt hij. ,,Je kunt heel ver gaan bij het analyseren daarvan, maar dat stopt altijd bij de laatste deur. Daarachter zit het geheim van de muziek. En al wordt er eeuwen gezocht, het geheim wordt nooit gevonden. Daarom krijg je er nooit genoeg van. Die laatste deur gaat nooit open.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden