Leven in de townships / Autobandmoorden van na de apartheid

Zuid-Afrika kampt met de hoogste criminaliteitscijfers ter wereld en een ineffectief politie-apparaat. Bewoners van townships nemen het recht hierdoor in eigen hand. Ze slaan en schoppen desnoods criminelen dood. Of steken hen in brand. ,,De groepspsychologie neemt het over.''

Joseph Thela hoorde 's morgens van zijn buren dat zijn 15-jarige zoon Sibusiso was gelyncht. Hij rende over het veld voor zijn huis naar een hoog oplaaiend vuur en ontdekte in de droge bedding van een afwateringskanaal het brandende lijk van zijn zoon, met een verkoolde autoband. Alleen de voeten van de jongen waren niet door de vlammen verteerd. Onbekenden hadden Sibusiso vermoord door 'necklacing': ze hadden een autoband gevuld met benzine, de band om zijn zoons nek gehangen en aangestoken.

Thela vertelt het verhaal terwijl hij door het droge gele gras naar de plek des onheils loopt. Bij een zwarte brandplek in de kanaalbedding houdt hij stil. ,,Daar lagen Sibusiso's riem, broek en schoenen", zegt hij, wijzend naar een plaats twintig meter verder. Zijn zoon heeft zich kennelijk moeten uitkleden voordat hij in brand werd gestoken. Met verstikte stem: ,,Nu ik hier weer sta, word ik opnieuw ontzettend kwaad."

De 15-jarige Sibusiso is naar alle waarschijnlijkheid gelyncht wegens een poging tot diefstal. Volgens geruchten in de township probeerde de jongen 's nachts samen met enkele vrienden een taxibusje te stelen. Toen de eigenaar van het busje hen betrapte, slaagden zijn vrienden er in te vluchten, maar Sibusiso werd gesnapt. Woedende buurtbewoners zouden de jongen vervolgens hebben 'genecklaced'.

Vroeger, in de strijd tegen de apartheid, was 'necklacing' een manier om af te rekenen met verraders. Talloze vermeende collaborateurs kwamen op deze afschrikwekkende wijze, zonder enige vorm van proces, om het leven. Winnie Mandela deed in 1986 de uitspraak dat Zuid-Afrika zou worden bevrijd ,,met onze luciferdoosjes".

Tegenwoordig zijn het vermeende criminelen die een brandende band om hun nek krijgen. Bewoners van achterstandswijken dragen verdachten van diefstal of verkrachting niet over aan de politie, maar steken hen in brand. Of slaan en schoppen hen dood.

,,De groepspsychologie neemt het vaak over", zegt onderzoeker Mike Earl-Taylor van Rhodes University in Grahamstown. ,,Mensen doen dingen die ze als individu nóóit zouden doen. Een pak slaag stopt niet, maar gaat door en mondt uit in een moord."

Hoe vaak de lynchpartijen precies voorkomen, is onduidelijk. De Zuid-Afrikaanse regering is terughoudend met misdaadcijfers, om het imago van de 'regenboognatie' te beschermen en buitenlandse investeerders niet af te schrikken. Maar de afgelopen zes maanden haalden tientallen incidenten de media.

,,Ik heb de indruk dat het toeneemt", zegt onderzoeker Makubetse Sekhonyane van het Zuid-Afrikaanse Institute for Security Studies (ISS). ,,Mensen voelen zich bedreigd door de enorme criminaliteit en hebben geen vertrouwen in de politie. Ze nemen het recht in eigen hand."

De criminaliteit is inderdaad enorm in Zuid-Afrika. De politie registreert jaarlijks, op een bevolking van 45 miljoen mensen, 198000 berovingen, 47000 verkrachtingen en 21000 moorden. Het moordcijfer is hoger dan in sommige oorlogsgebieden en is waarschijnlijk het hoogste ter wereld. Volgens Interpol-statistieken worden in Zuid-Afrika, naar rato van de bevolking, vier keer zo veel mensen vermoord als in een vergelijkbaar land als Brazilië en veertig keer zo veel als in Nederland.

Deze deprimerende situatie is deels een erfenis van de blanke overheersing. Zo wonen in Vosloorus, waar Sibusiso een paar weken geleden levend is verbrand, 300000 tot 350000 mensen in kleine stenen huisjes en zelfgebouwde krotten. Naar schatting de helft van hen is werkloos, veel gezinnen overleven van minder dan honderd euro per maand en hiv en aids zijn wijdverspreid.

Toch is er maar één politiebureau in de township. Het bureau, een bakstenen vesting aan de rand van het woonoord, moet met slechts 200 mensen en 30 auto's de criminaliteit in het hele gebied bestrijden.

,,De politie was tijdens de apartheid nooit echt aanwezig ín de townships", zegt directeur Rudolph Jansen van de Zuid-Afrikaanse organisatie Lawyers for Human Rights (Advocaten voor de mensenrechten). ,,Het ging de blanken er vooral om de zwarte meerderheid onder de duim te houden. Bestrijding van de criminaliteit in de zwarte woongebieden was geen prioriteit."

Het gevolg is dat veel zwarten de politie, tien jaar na het einde van de apartheid, nog altijd zien als tegenstander. ,,Er moeten heel wat mensen zijn die hebben gezien wat er met mijn zoon is gebeurd", zegt Joseph Thela in Vosloorus. ,,Maar niemand wil een verklaring afleggen. De mensen zijn bang dat hen, als ze met de politie praten, hetzelfde overkomt als Sibusiso, omdat ze dan worden gezien als spion."

De nieuwe Zuid-Afrikaanse politie is onstaan uit een fusie van onder meer de repressieve oude Zuid-Afrikaanse politie, de corrupte politiekorpsen van de zogenoemde thuislanden en slecht opgeleide en ongedisciplineerde ex-strijders van het African National Congress (ANC) en Inkatha. De afgelopen jaren hebben veel ervaren blanke politiemensen het korps verlaten en zijn minder geschoolde zwarte agenten in dienst getreden. Het resultaat is een laag opgeleide, slecht gemotiveerde en slecht georganiseerde politie. Zo'n vijftien procent van de agenten is analfabeet.

,,Het gebeurt dat mensen het alarmnummer van de politie bellen, maar dat er niemand komt opdagen", zegt Sekhonyane van het ISS. ,,Of dat de agenten pas na twee uur komen en vervolgens niks doen. Dergelijke dingen ondergraven het vertrouwen in de politie."

Maar naast het apartheidsverleden spelen ook dezelfde faktoren een rol als in andere ontwikkelingslanden, zoals een snelle verstedelijking, de afbraak van traditionele sociale verbanden en een schrijnend contrast tussen arm en rijk. ,,Superluxueuze winkelcentra staan hier pal naast sloppenwijken waar zeventig procent van de mensen werkloos is", zegt onderzoeker Nahla Valgi van het Centrum voor onderzoek naar geweld en verzoening. ,,Dit creëert enorme woede."

Ook in veel andere Afrikaanse landen heeft na de beëindiging van de blanke overheersing een geleidelijke erosie van de ordehandhaving plaatsgevonden. De belangrijkste oorzaken waren doorgaans slechte organisatie, verkwisting en corruptie. Hierdoor vinden ook in de sloppenwijken van steden als Kinshasa, Nairobi en Lagos regelmatig lynchpartijen plaats.

In Zuid-Afrika lijkt nu, met enkele decennia vertraging, hetzelfde te gebeuren. Zo neemt de corruptie onder agenten langzaam toe. ,,Criminelen beseffen dat de kans dat ze worden gepakt klein is", zegt Wilfried Schürf, hoogleraar criminologie aan de universiteit van Kaapstad. ,,En ze weten dat, als ze gepakt worden, de politie vaak omkoopbaar is."

Schürf voorspelt een verder verval. ,,Het strafrechtssysteem zal in Zuid-Afrika waarschijnlijk langzaam achteruit gaan. Informele vormen van geschilbeslechting en bestraffing worden belangrijker. Mensen regelen hun zaken zelf."

Zuid-Afrikanen reageren verschillend op deze ontwikkeling. De rijken verschansen zich, net als in andere Afrikaanse landen, achter steeds hogere hekken en muren en huren steeds vaker bewakers in. De particuliere beveiligingsbranche is een van de snelst groeiende sectoren van de Zuid-Afrikaanse economie.

De armen zijn op zichzelf aangewezen. Sommigen organiseren burgerwachten die patrouilleren in de eigen buurt. Anderen zetten vigilante-groepen op, die vermeende criminelen zelf bestraffen buiten de politie om. En soms, als dan een dief of verkrachter wordt betrapt, slaat de vlam in de pan.

In Vosloorus hebben enkele bewoners in elk geval niet gewacht op de uitkomst van een eventueel politie-onderzoek. De dag na de necklacing van Sibusiso zijn mensen opgetrokken naar het huisje van één van de vermeende daders en hebben dit in brand gestoken. Alleen de zwartgeblakerde muren van de woning staan nog overeind.

Kwade tongen beweren dat vrienden van Sibusiso de hand hebben gehad in de brand. Of dat klopt, is lastig te achterhalen. De meeste buurtgenoten zijn, net als bij de necklacing, niet geneigd over het incident te praten. Sibusiso's vader houdt het er op dat 'de gemeenschap' het heeft gedaan. En het ziet ernaaruit dat de politie de zaak op zijn beloop zal laten. ,,Ik heb gehoord dat dat huis is afgebrand", lacht rechercheur Frans Manamela van de afdeling zware criminaliteit. ,,Maar ik ga die brand niet onderzoeken, want niemand heeft er aangifte van gedaan."

Eén van de weinige buurtbewoners die, anoniem, bereid is iets te vertellen, is een tengere vrouw met een peuter op de arm. ,,Het waren jonge jongens", zegt ze. ,,Ze kwamen 's avonds en schreeuwden: 'We gaan je huis in brand steken'. Het was verschrikkelijk."

Maar de necklacing van een dag eerder keurt de vrouw wél goed. Glimlachend: ,,Ik vind het prima dat ze die knul in brand hebben gestoken. Dat zal zijn vrienden leren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden