Leven door terreur getekend

Nadat een RAF-lid haar echtgenoot, politieman Arie Kranenburg had doodgeschoten, bleef Joke Kranenburg radeloos achter. Opvang was er nauwelijks, haar omgeving vond haar ’eng’ en liet haar in de steek.

Radeloos loopt ze van het ene naar het andere luxaflex-scherm, de hoogzwangere ’Joke’, gespeeld door actrice Carola Arons. De burgemeester en hoofdcommissaris zijn net langs geweest om te vertellen dat Joke’s man, brigadier Arie Kranenburg, is doodgeschoten. „Ze zeggen dat Arie’s laatste woorden waren: ’Help, ik ben beschoten’ en daarna bewusteloos op de grond gevallen is. Ze zeggen dat de man die schoot Knut Folkerts heet.” Er valt een beladen stilte.

De echte Joke volgt geconcentreerd de repetitie van het aan haar gewijde toneelstuk. „Dat met die luxaflexschermen is symbolisch. Destijds heb ik de luxaflex thuis dichtgedaan om pottenkijkers buiten te houden. Maar er zat ook een scherm in mijn kop. Dat wordt door dit toneelstuk verder opengetrokken.”

Jarenlang koos Joke Kranenburg (54) voor een anoniem bestaan om zich aan de opvoeding van haar twee zoons te kunnen wijden. Hun vader hebben ze niet gekend.

Orm was nog geen twee jaar toen Arie Kranenburg op 22 septemkber 1977 door RAF-terrorist Knut Folkerts in Utrecht werd doodgeschoten. Alwin werd vijf weken daarna geboren.

„Heden werd een nieuw jongetje geboren; ’t kindje weet nog nergens van. Helaas heeft hij zijn vader reeds verloren; dus zal ík het grootbrengen, zo goed ik kan”, stond op het geboortekaartje, dat Arons in de voorstelling voorleest.

Zorgvuldig gekoesterde intieme details die door het toneelstuk ’JOKE’ openbaar worden. Regisseur Guusje Eijbers van stichting Podium Deluxe kwam op het idee van de voorstelling na het lezen van een interview met Joke Kranenburg. „Je hoort veel over terrorisme, maar nooit het persoonlijke drama van mensen die erdoor getroffen zijn.”

Joke Kranenburg reageerde sceptisch op het idee omdat haar leven ’zo’n complex verhaal’ is. „Maar uiteindelijk bedacht ik dat ik maar beter kon meewerken. En Guusje is een hartstikke aardig mens met goede bedoelingen.”

Regisseur en weduwe voerden urenlange gesprekken over de gebeurtenissen die Joke’s leven totaal veranderden. Voor Joke Kranenburg was het de eerste keer dat zij alles op een rijtje kon zetten.

„Ik heb over mijn leven nog nooit iets aan iemand verteld. Guusje vroeg ontzaglijk door. Wat gebeurde er precies, welke kleren droeg je toen. Die gesprekken waren hartstikke intensief, haast therapeutisch. Ik heb wat afgejankt. Guusje heeft zoveel dingen bij me boven gehaald, zelfs dingen die ik verdrongen heb.”

Na de dood van haar man komt even de gedachte aan zelfmoord op. In het toneelstuk gaat Joke in bad zitten met zoontje Orm, een föhn bij de hand. „Dan zijn we snel bij pappa, dan zijn we weer met z’n drietjes, met z’n viertjes, dan heeft niemand meer pijn. (...) Kan iemand me helpen, alsjeblieft?”

Opvang was er na de dood van haar man nauwelijks. Het politiekorps wees een personeelsfunctionaris aan om Joke bij te staan en verder moest ze zich maar zien te redden. Van alle vrienden hield ze één stel over dat haar trouw bleef. De jonge weduwe van een doodgeschoten politieman die met twee kinderen achterblijft, dat was voor de meeste vrienden uit het korps te confronterend. „Door mij zagen ze dat het hun ook kon overkomen. Het heeft me onze hele vriendenkring gekost. Binnen twee, drie maanden zag ik niemand meer, terwijl ik mijn vrienden toen juist het hardste nodig had.”

De kille behandeling spreekt ook uit navrante details over de uren na Arie’s dood. Hij ligt opgebaard in het ziekenhuis. Daar krijgt ze plompverloren de röntgenfoto’s van een doorboorde long te zien. „Zwart. Helemaal zwart, volgelopen met bloed.”

Joke is met stomheid geslagen als ’zuster truttemerul’ vraagt waarom ze zo laat is. In het toneelstuk scheldt ’Joke’ de zuster helemaal stijf. Later doet ze dat ook met de moeder van Knut Folkerts, die in de rechtszaal ”Mein Schatz, mein kleiner Schatz, du bist kein Mörder” naar haar zoon roept. „Hou je bek, stom wijf. Bek houden, stomme Duitse koe”, zegt de toneel-Joke hartgrondig.

Joke krijgt Arie’s horloge terug dat stilstaat op vijf voor zes, het tijdstip van zijn dood. En zijn schoenen, bebloed en wel. Toeschouwers van ’JOKE’ kunnen het horloge en andere persoonlijke spullen van Arie Kranenburg zien op een expositie. Aan de hand van briefjes, een agenda en foto’s ontstaat een beeld van de politieman die pas na zijn dood een publiek persoon werd.

’Joke’ over de crematie: „Ik heb 1474 handen geschud. Ik heb ze geteld: 1474. Het was tellen of gillen. (....) Ellenlange toespraken, politieke statements, over veiligheid en het land zus en zo. Ik had uit willen schreeuwen: hier ligt mijn man. Waarom zeggen ze niks over Arie? Zeg dat hij de liefste, mooiste, grappigste, knapste en geweldigste man was.”

Het toneelstuk is voor Joke Kranenburg een manier om af te rekenen met het verleden, na al die jaren eindelijk hardop te zeggen wat ze echt denkt en voelt.

Ze heeft de opdracht van Arie vervuld om niet weg te kwijnen als hij er niet meer zou zijn. Haar zoons zijn op hun plaats, de juridische procedure tegen Knut Folkerts (zie kader) is zo goed als afgerond. Nu mag iedereen weten wie Joke Kranenburg werkelijk is.

„Ik ben eigenlijk mijn hele leven bezig geweest om niet te shockeren en mensen niet van me af te jagen. Ik probeerde voor iedereen de drempel zo laag mogelijk te houden; mensen vonden me toch al zo eng.”

Zowel regisseur Guusje Eijbers als Joke Kranenburg wil met het toneelstuk laten zien wat de persoonlijke impact is van een terroristische daad.

Het ergste wat mensen kunnen doen, is de moord bagatelliseren: ’Ach, het is al zo lang geleden’. Of ’Een dienstongevalletje, dan had ie maar niet bij de politie moeten gaan’. Joke Kranenburg: „Dat vind ik zo’n verschrikkelijk keiharde, ongenuanceerde uitspraak.

Ik hoop echt dat mensen daar anders over gaan denken en weten dat je zo niet met elkaar moet omgaan. En mensen moeten zich realiseren dat politiewerk tegenwoordig juist weer ontzettend gevaarlijk werk is.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden