Leven achter prikkeldraad

Hoe de kijk op de werkelijkheid van Kamp Vught en Westerbork veranderde. 'Dachten de omwonenden dat wij op vakantie gingen?'

ELIAS VAN DER PLICHT

Het was een grote klap voor de gevangenen. Terwijl het gebulder van de geallieerde artillerie in de verte al was te horen en de bevrijding nabij leek, ontruimde de SS op 5 en 6 september 1944 - precies zeventig jaar geleden - in alle haast Kamp Vught. De kampbewoners werden naar Duitsland afgevoerd, waar hun nog een helse winter te wachten stond.

Je zou denken dat zeven decennia later boekenplanken zijn volgeschreven over de geschiedenis van Kamp Vught. Niet dus. Historica Marieke Meeuwenoord is in feite de eerste die met 'Het leven is hier een wereld op zichzelf' een complete studie schreef over de twintig maanden die het kamp tijdens de Tweede Wereldoorlog in bedrijf was. Dat doet ze door voortdurend terug te grijpen op de beschrijvingen die de gevangenen zelf gaven in brieven, dagboeken en memoires. Het is een goede manier om te laten zien hoe het dagelijks leven (als je het zo mag noemen) er in het concentratiekamp uit zag.

Tegelijkertijd met Meeuwenoords boek verschijnt 'Als ik morgen niet op transport ga... Kamp Westerbork in beleving en herinnering', geschreven door historica Eva Moraal. Beide auteurs promoveerden eerder op hun onderzoek. Nog meer dan voor Meeuwenoord zijn egodocumenten voor Moraal de bouwstenen van haar boek. Het is een geschiedenis van Kamp Westerbork van onderop.

Doordat Moraal en Meeuwenoord zoveel gevangenen zelf aan het woord laten, kan bij het lezen soms een diffuus gevoel ontstaan. Door de subjectiviteit en de tegenstellingen in de getuigenissen is het niet altijd gemakkelijk om een lijn in het verhaal te zien. Waar de ene gevangene zich snel weet aan te passen en woorden laat vallen als 'onze barak', 'huis' en 'thuis', kan een ander maar niet wennen aan het gebrek aan privacy en hygiëne, waardoor zichtbaar is hoeveel pijn en moeite het sommigen kost om in de kampen te aarden. Bovendien kunnen die contrasten zich binnen dezelfde persoon afspelen.

"Het is namelijk zó, dat je het ene ogenblik alles heel goed verdraagt en het andere moment kan je er absoluut niet tegenop", schreef Westerbork-gevangene Mirjam Bolle in een brief aan haar verloofde.

Toch is die lichte verwarring geen zwaktebod: het weerspiegelt de verwarring van het concentratiekamp zelf. Duidelijk wordt dat het nogal wat uitmaakte wat de achtergrond van de kampgevangenen was. Mannen in Kamp Vught die eerst in het mensonterende Kamp Amersfoort hadden gezeten, ervoeren hun nieuwe verblijfplaats anders dan kampbewoners die voor het eerst met geweld te maken kregen. Zowel in Vught als in Westerbork was de mate van geweld bovendien afhankelijk van de kampleiding en dus van de periode waarin de gevangenen arriveerden. Onder Westerbork-commandant Albert Gemmeker sloegen de bewakers minder dan in de periode dat Erich Deppner de leiding had.

Intrigerend zijn de personen die het leven in het concentratiekamp van verschillende kanten leerden kennen. Alex van Amstel was zo iemand, schrijft Meeuwenoord. De jonge SS'er kwam begin 1943 als bewaker in Kamp Vught te werken. Lang hield hij dit baantje niet. Van Amstel hoorde bij de SS'ers die af en toe iets door de vingers zagen of in ruil voor een wederdienst briefjes van gevangenen naar buiten smokkelden. Wie daarbij tegen de lamp liep, kreeg zware straffen opgelegd en dat gold ook voor Van Amstel. Hij werd betrapt en kwam als gevangene terecht in Kamp Vught, ditmaal aan de andere kant van het prikkeldraad. En daar houdt het verhaal niet op. Na de bevrijding, belandde Van Amstel als collaborateur voor de derde maal in Vught. Het voormalige concentratiekamp was toen in gebruik als interneringskamp voor landverraders.

Zoals het een goed historicus betaamt prikt Meeuwenoord een aantal hardnekkige mythes door. Bijvoorbeeld die over de Aufseherinnen, de vrouwelijke bewakers in de concentratiekampen. In de collectieve herinnering komen deze vrouwen er niet best af: sadistisch, beestachtig, tiranniek en onmenselijk. Maar uit de getuigenverklaringen van net na de oorlog blijkt dat dit een minderheid van de bewaaksters betrof.

Gevangenen beoordeelden die minderheid wel anders dan mannelijke bewakers met losse handjes, stelt Moraal. Van nature zou de vrouw zich verre van geweld houden. Gewelddadige vrouwen werden in de egodocumenten daarom scherper veroordeeld dan hun mannelijke collega's. Van Gertrud Slottke, een beruchte Duitse 'vleermuisachtige' vrouw die in Westerbork werkte, werd zelfs geregeld ontkend dat zij vrouw was.

Moraal toont aan hoe de kijk op bepaalde zaken tijdens de bezetting anders was dan daarna. In de dagboeken en brieven uit de oorlogsjaren zijn de omstanders van Kamp Westerbork halve verzetshelden. Omwonenden die alleen al de trein richting Polen nawuifden, waren helden in de egodocumenten. Dat beeld kantelde in de memoires van na de bevrijding. Omstanders werden steeds meer in het hokje geduwd van de passieve toeschouwer. De definitieve kennis van het lot van de Joden maakte het voor de overlevenden van de Holocaust moeilijker om nog positief over hen te denken. "Wat hebben de bewoners langs de spoorlijn gedacht als ze de trein zagen rijden en hem nawuifden? Dachten ze dat wij op vakantie gingen?", memoreerde Elie Cohen.

Aan het spoor naar het Oosten kon je althans tijdelijk ontkomen met een goed baantje in Westerbork. De beste posities waren in handen van Duitse Joden die al voor de bezetting in Westerbork woonden, toen het kamp nog een opvangkamp was voor Joodse vluchtelingen uit het Derde Rijk. Moraal schenkt veel aandacht aan de kloof tussen die Duitse Joden en de Nederlandse Joden, die pas na 1942 in het kamp aankwamen. De nieuwkomers werden gezien als indringers en concurrenten, de oudgedienden als machtsmisbruikers.

Kamp Vught opende in 1943, en kende volgens Meeuwenoord daarom geen verschil tussen nieuwelingen en veteranen, en geen strijd tussen prominente en gewone gevangenen. Dat was ook niet nodig: in Vught gingen de transporten eerst nog naar Westerbork. Het hebben van een belangrijke post was in Vught daarom slechts het verschil tussen een verblijf op de Brabantse of op de Drentse heide. In Westerbork betekende een goede functie het verschil tussen leven en dood.

Marieke Meeuwenoord: Het leven is hier een wereld op zichzelf. De geschiedenis van Kamp Vught. De Bezige Bij; 429 blz. euro 24,90

Eva Moraal: Als ik morgen niet op transport ga... Kamp Westerbork in beleving en herinnering. De Bezige Bij; 462 blz. euro 24,90

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden