Review

Leve het voorouderland! Vierwerf trots op onze geschiedenis

Deze week begint de Boekenweek en dit jaar is het thema 'Spiegel van de Lage Landen -boeken over onze geschiedenis'. Arjan Terpstra bespreekt in vijf delen wat er in dit kader zoal uitkomt. In de vierde aflevering vijf boeken over liefde voor de vaderlandse geschiedenis.

De brutaalste titel die deze boekenweek uitkomt komt van vader en zoons Jan, Jan jr. en Bas Blokker: 'Het vooroudergevoel'. Het is een prachtig uitgegeven boek, met de schoolplaten van J.H. Isings.

In losjes geschreven beschouwingen spelen de Blokkers met de beroemde schoolplaten. De titel van hun boek is zo brutaal omdat de woorden omgang zoeken met het deel van de geschiedbeoefening, waarvan we dachten dat we het verre van ons hadden geworpen: het deel waar het 'beleven' van geschiedenis aan 'trots' raakt, en wel de trots van de natie.

In de hedendaagse discussie over geschiedenis wordt 'trots' het liefst gemeden. Trots zijn op feiten en figuren uit de geschiedenis riekt naar vooroorlogs nationalisme en naar een al te romantische voorstelling van historische zaken. En dat kan eigenlijk niet meer.

In de zestig jaar na de Tweede Wereldoorlog is het warme badwater van de oude geschiedenisles dan ook weggegooid en vervangen door een geschiedbeeld dat de romantische kracht van de vaderlandse ontwikkelingen relativeert.

Geschiedenis kreeg een zakelijke aanpak: niet langer wegdromen bij de verhalen van de Scheepsjongens van Bontekoe maar 'bronnenvergelijking binnen een verdiepingsthema'. Inmiddels weten we waar die aanpak toe heeft geleid: niet tot bijster veel. Het weggegooide badwater bevatte eigenlijk alle schoolkinderen van na de Mammoetwet, met alle gevolgen van dien. Vandaar het recente terugverlangen naar de oude school.

Zoals Jan Blokker schrijft in de inleiding: ,,Het was een mooie, benijdenswaardige manier van terugkijken, waarvan we inmiddels het geheim hebben verloren aan te veel twijfel, te veel scepsis, te weinig kinderlijk vermogen om nog blindelings te geloven in de paradijselijkheid van een vaderlands verleden.''

Symbool voor deze ontwikkeling is het verdwijnen van de schoolplaten van J.H. Isings, die in het Blokker-boek de hoofdrol spelen. Zij zijn ergens tijdens de Koude Oorlog vervangen door posters die meisjes oproepen exact te kiezen en jongens bij de marine te gaan.

En dat terwijl de schoolplaten zo goed voldoen aan het doel waarvoor zij getekend zijn: het verleden aanschouwelijk maken. De schoolplaten nemen kinderen moeiteloos mee het verleden in, waarna het voor de leraar een koud kunstje is de klas te boeien met de intrigerende materie die ons verleden uitmaakt. Kom daar nu nog maar eens om.

De drie Blokkers, individueel en collectief gepokt en gemazeld in het historisch beschouwen van de wereld, hebben het kunstje duidelijk door. Hun teksten rond de platen van Isings zijn om ouderwets bij weg te dromen en laveren vaardig tussen een aantal lastig te verenigen waarden door. De oude romantiek van de Vaderlandse geschiedenis wordt passend vermengd met hedendaags relativisme, maar het 'vooroudergevoel' blijft intact. Knap. En het enige wat daarvoor nodig was, zo blijkt na alle jaren relativering: eenvoudige liefde voor het verleden.

Het gebrek aan liefde zit niet alleen in het onderwijs, zo laat 'Spiegel van de lage landen' zien, een boekje van Henk ten Berge. De auteur reisde een serie monumenten in Nederland af, om te onderzoeken hoe wij in de openbare ruimte het verleden behandelen. Hij liep aan tegen nogal wat verhalen van omstanders die geen idee hebben van wat die monumenten eigenlijk uitbeelden. Hun liefde voor de voorouders is nogal bekoeld, om het zacht uit te drukken.

Maar ook de mensen die voor cultuurdrager doorgaan en beter zouden moeten weten, leest Ten Berge de les. Vooral een verhaal over het Victoriebeeld in Alkmaar is om te huilen. Het beeld memoreert de Alkmaarse overwinning tegen Spanje in 1573 -'bij Alkmaar begint de Victorie!'. Het beeld van de stadsmaagd blijkt 'een treurige invalide', zo schrijft Ten Berge. De in triomf geheven rechterarm is afgebroken omdat vandalen er 'telkens hun fiets aan hingen'.

Wellicht nog treuriger is de reactie van de gemeente. Die kon niets beters bedenken dan het fabriceren van een prothese, die elk jaar bij de herdenking van het Alkmaars Ontzet wordt aangeschroefd, om daarna weer voor een jaar te worden opgeborgen. De rest van het jaar blijft bij Alkmaar de Victorie uit.

Dat wat liefde zou helpen, bewijzen drie andere titels: 'Mijn Nederland' van Geert van Istendael, 'Het beste land van de wereld' van Han van der Horst en 'Hollands Gouden Glorie' van Marius van Nieuwkerk. Dit laatste boek, een economisch-sociale (in die volgorde) analyse van de geschiedenis van de Hollandse financiële normen en waarden, durft ouderwets trots te zijn op het verleden. Vanaf de Gouden Eeuw heeft Nederland doorgaans een benijdenswaardige financiële staat gehad, met een hoge levensstandaard en een internationaal sterk aanwezig bankwezen als zichtbare uitingen.

Het betaalt zich nog steeds uit: zie de mondiale uitstraling van banken als ING en ABN/AMRO. Om een reclamefrase te verdraaien: in het verleden behaalde rendementen geven vaak allerhande garantie voor de toekomst.

Zo is het ook met die andere erfenis, de 'normen en waarden', schrijft Han van der Horst in 'Het beste land van de wereld'. Ons systeem van sociale afspraken mag misschien in de war geweest zijn de afgelopen tijd, uit het verleden is genoeg inspiratie te putten om de zo gewenste 'normaliteit' weer terug te vinden.

Van der Horst, bekend van de mentaliteits- en zedenschets 'De lage hemel -Nederland en de Nederlanders verklaard', gaat ons daarin voor. Zijn boek probeert vanuit het verleden aan te tonen waar het ons in die gezochte 'normaliteit' eigenlijk om te doen is: een dusdanige inrichting van staat en samenleving dat de diversiteit aan mensen en gedragingen in een door ieder als legitiem ervaren ordening verkeert.

De grondstoffen voor zo'n ordening zijn ruim voorhanden: gelijkheidsprincipes in de Grondwet, gewetensvrijheid door scheiding van kerk en staat, een traditioneel anti-autoritaire overheid en dergelijke. Ze zijn gegroeid in het verleden en kunnen ons in het heden ruim van dienst zijn. Pas als we weer leren te geloven in onszelf, zo schrijft Van der Horst in de conclusie, ,,kunnen we weer veilig denken: wij weten, waar we voor vechten. Nederland is het beste land van de wereld.''

Een aardige conclusie, waar ook met weglating van de retoriek de trots op Nederland en haar verleden vanaf spat. Helaas zijn er allerlei bezwaren tegen het boekje aan te voeren, en tegen de premissen waarop

Van der Horst zich beroept. De normaliteit waarop we ons volgens hem kunnen beroemen of beroepen, bestaat niet: samenleven vereist een zeer fragiel evenwicht.

Ook komen de historische lijnen niet per se bijeen zoals Van der Horst dat graag zou zien. Niets schrijft dwingend voor dat de historische lijnen waar Van der Horst op inzet, ook de winnende zullen zijn. De centrumzoekende krachten die Van der Horst omschrijft hebben het de afgelopen jaren niet voor niets afgelegd tegen centrumvliedende krachten van onthechting, globalisering, en individualisering. Maar ook wie het hier niet meen eens is, krijgt door de persoonlijk getinte visie van Van der Horst genoeg stof tot nadenken.

Dat doet trouwens ook het veel lichtere boekje van Geert van Istendael, getiteld 'Mijn Nederland'. Om de clou maar meteen weg te geven: Geert van Istendael is een Belg. In een zestigtal korte hoofdstukjes omschrijft hij de liefde voor zijn buurland. Althans, een aantal aspecten van dat buurland. Zijn haat voor Almere en Vinex-bouw is bijvoorbeeld spreekwoordelijk, terwijl zijn liefde voor Beerenburg die van menig Fries overtreft.

Van Istendael betreurt het ,,dat in 1830 België is ontstaan. Bijgevolg betreur ik het dat in hetzelfde jaar Nederland is ontstaan.'' De schone en lelijke kanten van België en Nederland hadden elkaar namelijk mooi kunnen opheffen, als de Belgische Opstand was mislukt. Heerlijke observaties, vaak vanuit een historisch perspectief. Gewoon, omdat in observaties over een land en de zeden ervan, de geschiedenis nou eenmaal niet mag ontbreken. En dit gewoon omdat geschiedenis nou eenmaal begint met nieuwsgierigheid naar en liefde voor de ander, los van tijd en plaats.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden