Leve het redelijke gezag!

Er is een 'hang naar dwang'. Dat schept kansen voor een politie waarop je kunt vertrouwen

Eigenlijk waren er maar twee perioden in de Nederlandse geschiedenis waarin de politie werkelijk slagvaardig optrad en de burgers werkelijk voor haar sidderden: dat was begin negentiende eeuw, in de Franse tijd onder Lodewijk Napoleon, en onder de Duitse bezetting van 1940-1945.

Deze stelling is van de nestor van de Nederlands en Belgische politiewetenschap, Cyrille Fijnaut. In zijn boek 'Het nationale politiekorps' houdt hij een persoonlijk en bij vlagen emotioneel pleidooi voor herstel van gezag. Hetzelfde, maar vanuit een ander vertrekpunt, doet Christien Brinkgreve in 'Het verlangen naar gezag'.

Fijnaut heeft met zijn ruim vijfhonderd pagina's dikke studie een boek op tafel gelegd waar politici noch bestuurders omheen kunnen. Het is zijn hartekreet voor de oprichting van een nationaal politiekorps. Dat korps komt er, maar Fijnaut signaleert toch nog grote 'constructiefouten'.

Allereerst betreurt hij de indeling van het nationale politiekorps langs de lijnen van de tien gerechtelijke regio's. Waarom heeft het kabinet niet gekozen voor de 25 grootste gemeenten als basis? Nu treedt er toch weer onduidelijkheid op over de rolverdeling tussen burgemeesters, commissarissen van de koningin, het Openbaar Ministerie en de politietop.

Dit klinkt als een bureaucratische strijd. Maar deze constructiefout leidt in de praktijk tot verlamming van gezag, praktisch en daardoor ook moreel. Denk aan de Facebook-rellen in Haren, waar het bevoegd gezag geen goed figuur sloeg, hoewel het op papier allemaal goed geregeld leek. Wie zou daar in de nieuwe opzet voor verantwoordelijk zijn: politiecommissarissen, de burgemeester, het OM, de nieuwe regioburgemeester of de minister?

Verder doet Fijnaut zijn beklag - niet voor het eerst - over de opheffing van opsporingsteams en overige specialismen ten gunste van algemene wijkteams. Hoe kan de politie gezag verwerven als de agenten niet goed gekwalificeerd zijn om hun taken uit te voeren? De politie is volgens hem niet professioneel meer, agenten zijn dikwijls veredelde sociale werkers. Dat verklaart wellicht waarom het percentage onopgeloste zaken in Nederland zo ongelooflijk hoog is: 20 procent tegenover 65 procent in Duitsland.

Het belangrijkste verwijt van Fijnaut aan politici, burgemeesters en politiechefs die zich verzetten tegen centralisering van de politie, is dat zij nog altijd meer met hun macht en ambtelijke positie bezig zijn dan met de kwaliteit van de politietaken. Om nog maar te zwijgen over de soms exorbitante salariëring van sommige politiechefs, aldus Fijnaut.

Met een gestroomlijnd korps en een nieuwe outfit moet de politie het gezag op straat terugveroveren. Maar zou gezag alleen een kwestie van bestuurlijke herverkaveling zijn, van stijl en imago?

Volgens Christien Brinkgreve niet. Haar boek 'Het verlangen naar gezag' heeft op het eerste gezicht niet veel te maken met Fijnauts lijvige, indrukwekkende, informatieve maar ook moeilijk toegankelijk studie. Toch worden uiteindelijk beide boeken bewogen door eenzelfde emotie: een appèl voor meer kwaliteit en verantwoordelijkheidsbesef bij bestuurders, politici en professionals die de lastige taak hebben gezag uit te oefenen.

Brinkgreve houdt een vlammend betoog over de teloorgang van allerlei vormen van moreel gezag in de samenleving. Ze sleept de lezer mee langs de ruïnes van gezin, kerk, politie en school. Hoe heeft het ooit zo ver kunnen komen?

Waar Fijnaut het probleem van de politie ziet in 'de onderlinge kibbelarijen van potentaten en potentaatjes' die de opzet van een slagvaardige, professionele en goed gekwalificeerde organisatie ondermijnden, zoekt Brinkgreve de verklaring voor de ondermijning van gezag in secularisering, ontzuiling en de enorme toename van individuele autonomie sinds de jaren zestig.

Het is een oude en vertrouwde klacht dat met de ontzuiling ook de basis voor gemeenschapszin en geborgenheid is uitgehold. Brinkgreve ziet de teloorgang van traditionele bronnen van gezag (de dominee, priester, schoolmeester en agent) zelfs als een oorzaak van veel hedendaagse psychische en maatschappelijke ellende.

Uit de mond van een voormalig hoogleraar vrouwenstudies klinkt deze cultuurkritiek oerconservatief. Maar Brinkgreve maakt aannemelijk dat met die zo vaak bespotte verzuiling ook de bijbehorende elementen 'hoop, rituelen, saamhorigheid, richting en verheffing' zijn weggespoeld .

Brinkgreves op zichzelf niet nieuwe of opzienbarende diagnose koppelt ze aan een gepassioneerd verzet tegen defaitisme en cynisme, tegen gekanker en gereaguur. Die zijn het gevolg van ongebreidelde autonomie. Mensen bezwijken volgens haar onder de 'spanningen van de tijd'. Ze suggereert zelfs een verband tussen allerlei hersenstoornissen en het teveel aan vrijheid.

De sociologe constateert een 'hang naar dwang' als tegenbeweging, een behoefte om vrijheid in verbondenheid en begrenzing te willen beleven. Daarmee weet haar uit de hand gelopen essay een belangrijke onderstroom in de samenleving te vangen.

De politie is bij uitstek een orgaan dat die dwang belichaamt. Maar of Gerard Bouwman, de beoogde nieuwe korpschef van de nationale politie, met zijn mensen het euvel van die 'vaderloze' samenleving kan verhelpen en het verlangen kan beantwoorden naar gezag dat redelijke grenzen stelt?

Met beide boeken in de hand kunnen de agenten van morgen in ieder geval volop werken aan hun kennis- en opleidingsniveau.

Van Fijnaut kunnen de 'potentaten en potentaatjes' in de politiek en bij de politie leren hoe ze op een verantwoordelijke wijze invulling geven aan de inbedding en uitvoering van het nieuwe landelijke korps.

Van Brinkgreve horen ze hoe belangrijk het is om los van alle organisatorische overwegingen persoonlijke vertrouwensrelaties met de burger aan te gaan en te werken aan een onberispelijk moreel blazoen.

Christien Brinkgreve: Het verlangen naar gezag. Over vrijheid, gelijkheid en verlies van houvast. Contact, Amsterdam; 253 blz. € 21,95

Cyrille Fijnaut: Het nationale politiekorps. Achtergronden, controverses en toekomstplannen. Bert Bakker, Amsterdam; 534 blz. € 39,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden