Leugendetectie valt zelf door de mand

scan | Een populaire methode om leugens te achterhalen door op taalgebruik te letten, blijkt niet te werken.

Enkele politiekorpsen waren er al mee begonnen, hadden hun rechercheurs al op cursus gestuurd, maar de methode werkt niet. Scsan zou in de verhoorkamer feilloos onderscheid moeten maken tussen waarheid en leugen, maar blijkt het niet beter te doen dan een dobbelsteen.

Scan (Scientific Content Analysis; wetenschappelijke analyse van inhoud) is geen apparaat dat leugens detecteert, maar een taalkundig instrument, een methode om uit inhoud, zinsopbouw en woordgebruik af te lezen of een getuige of verdachte de waarheid spreekt of niet. Ideaal, op het oog, want wie de methode onder de knie heeft, hoeft het dossier niet kennen en de getuige of verdachte niet te zien; hij kan in een uitgeschreven verklaring lezen of die betrouwbaar is.

Dat is althans de claim van de ontwerper van Scan, Avinoam Sapir. Sapir is een reservist uit het Israëlische leger, die op zijn vinding een bloeiend bedrijf heeft gebouwd dat ondervragers traint. De methode is gebaseerd op Sapirs jarenlange ervaring als ondervrager in het leger. Wie ook die methode machtig wil worden, moet bij Sapirs bedrijf een cursus volgen van drie dagen, en desgewenst nog eens twee dagen voor gevorderden.

Er ligt weinig wetenschap ten grondslag aan Scan. Onderzoekster Glynis Bogaard heeft de methode daarom nu eens grondig getest. Ze promoveert later deze maand aan de Universiteit Maastricht op dat onderzoek. Haar conclusie: Scan werkt niet, en gebruik van deze methode van leugendetectie moet ernstig worden ontraden.

De veronderstelling dat je in taal de leugen moet kunnen vinden, is zo gek niet. Het staat vast dat er verschillen zijn tussen een waarheidsgetrouw relaas en een leugen. Liegen is een stuk moeilijker dan de waarheid vertellen.

Een leugenaar zal in de regel minder details vermelden, mijdt bezittelijke voornaamwoorden (zegt: 'Hij drong het huis binnen' in plaats van: 'Hij drong haar huis binnen'), en heeft de neiging zichzelf buiten het verhaal te laten.

Iemand die de waarheid spreekt vermeldt in de regel meer omstandigheden, zoals emoties ('Ik was doodsbang toen hij binnenkwam), en voelt, anders dan de leugenaar, geen hindernis iets te corrigeren ('Daarna ging hij bij het kruispunt linksaf, uh nee, réchtsaf').

Uit dit soort verschillen zijn twaalf criteria gedestilleerd waarop Scan is gebaseerd. Bogaard testte die criteria op zo'n tachtig verklaringen over seksueel misbruik die steeds door twee getrainde Scan-analisten werden beoordeeld. Die analisten bleken het zelden eens: de overlap in hun beoordelingen was slechts 30 procent.

Dat was al een verontrustend resultaat. Vervolgens werd analisten gevraagd met Scan te oordelen over in totaal 134 verklaringen, waarvan de helft waar en de helft onwaar. Resultaat: een score van 50 procent, in plaats van Scan toe te passen, hadden ze net zo goed een dobbelsteen kunnen opgooien.

Onderzoekster Bogaard zegt zelf de cursus van Sapir te hebben gevolgd, en de Israëliër meermaals om data te hebben gevraagd die zijn methode ondersteunen. Ze heeft die nooit gekregen. Uit de resultaten van haar eigen onderzoek concludeert Bogaard dat het gebruik van Scan moet worden afgeraden.

Maar kan die methode kwaad? Bogaard: "Scan kost veel tijd, en je moet investeren in training om mensen de methode te leren. Maar erger is dat de ondervrager met deze methode de indruk kan krijgen dat zijn intuïtie wordt bevestigd, terwijl dat helemaal niet hoeft te stroken met de werkelijkheid. Dat is gevaarlijk."

Een scherpe leugendetector op basis van taal alleen is dus een illusie. Maar de goede verhoorder heeft nog wel middelen om de leugen te achterhalen. Als je getuigen of verdachten vooraf een voorbeeldverklaring laat zien die behoorlijk gedetailleerd is, voelen zij zich gedwongen veel details te vermelden, wat voor een leugenaar lastig is. Die kan het ook moeilijk krijgen als hem wordt gevraagd om zijn feitenrelaas te herhalen, maar dan in omgekeerde tijdvolgorde, van nu naar toen.

Een methode waarmee nu veelbelovende wetenschappelijke resultaten worden geboekt heet 'strategic use of evidence', of het handig vervlechten van bewijsmateriaal in het verhoor. Een voorbeeld: als de verhoorder weet dat met de mobiel van de verdachte naar een bepaald nummer is gebeld, vraagt hij de verdachte eerst of hij zijn mobiel weleens uitleent. 'Nooit!', zegt die. Verhoorder: 'Gisteren is met jouw mobiel dit nummer gebeld.' Verdachte: 'Ja, nee, gisteren had ik hem uitgeleend. Doe ik normaal nooit.' Bogaard: "Leugenaars moeten harder nadenken en zich inspannen om hun verhaal goed te houden. Hoe moeilijker je dat kunt maken, hoe beter het is."

undefined

computers kunnen het beter

Behalve trainingen voor menselijke verhoorders, zijn er ook geautomatiseerde methoden om in taalgebruik de leugen te ontdekken; algoritmen die de taal in een tekst analyseren. Dat blijkt heel goed te kunnen.

Hun belangrijkste werkterrein zijn webshops en sociale media. In webshops en wemelt het van de recensies en consumentenbeoordelingen. En daarvan wil je zeker weten dat ze op waarheid berusten. Sociale media worden geteisterd door nepnieuws, dat je graag met een geautomatiseerd systeem zou willen onderscheiden van echt. Terwijl een getrainde menselijke verhoorder gemiddeld niet veel verder komt dan een score van 50 procent, kunnen de betere algoritmen 95 procent van de online leugens ontmaskeren. De verklaring voor dit verschil is dat die algoritmen veel meer informatie kunnen meenemen: ze analyseren niet alleen de taalkundige inhoud van de boodschap, maar kijken ook van welk IP-adres die is gekomen, met welke naam die is ondertekend, en of dat adres en die naam veel vaker opduiken. Het is die aanvullende informatie die de taalinstrumenten zo sterk maakt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden