Letland leerde zwijgen

Sandra Kalniete komt uit Letland, maar groeide op in Siberië, waar de communisten haar ouders heen hadden gedeporteerd. In een roemruchte rede in 2004 vergeleek zij de misdaden van de Sovjet-Unie met die van de nazi's. Zij was toen minister van buitenlandse zaken van Letland. Haar boek 'Met dansschoenen in de Siberische sneeuw' is net uit.

door Annemieke Hendriks

'Dat de toespraak waarmee ik in 2004 de Leipziger Buchmesse opende zo'n schandaal kon veroorzaken, heeft me verbijsterd. Ik had daar, als minister van buitenlandse zaken, de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland bewust in één adem genoemd. In Frankrijk, waar ik ambassadeur was, heb ik nooit gemerkt dat er een taboe op rustte, beide regimes als even misdadig voor te stellen. Maar de Duitsers, moest ik constateren, dulden geen concurrentie als het gaat om de vraag wie in Europa de afgelopen eeuw het ergst heeft huisgehouden. Zijzelf, is het antwoord. De Duitse media spraken schande van mijn toespraak, alsof ik de holocaust loochende. Een groot misverstand. Het bracht mijn land, daags voor de toetreding tot de Europese Unie, op de rand van een politieke catastrofe.''

,,Ik ben in Siberië geboren. Mijn ouders hebben elkaar tijdens hun verbanning leren kennen. Mijn beide grootvaders zijn in Goelag-kampen omgekomen en een grootmoeder bezweek in een ander Siberisch oord aan de ontberingen.''

,,In 1957, toen ik vijf was, zag ik Letland voor het eerst. In het collectieve geheugen van Europa is 1945 een bevrijdingsjaar. Maar voor ons begon toen het zoveelste tijdperk van bezetting.''

,,Als EU-commissaris ontving ik uit het 'oude Europa' diplomatieke seintjes me koest te houden op dit punt. 'Jullie zitten nu toch mooi in de EU? Maar voor ons, de Oost-Europese landen die zijn toegetreden, is het essentieel onze ervaringen met de andere lidstaten te kunnen delen. Met mijn optreden in Leipzig bereikte ik althans dat iedereen opeens over Letland sprak, al was het niet op een prettige manier.''

,,Daarvoor had ik, als ambassadeur in Parijs, tot mijn schrik ontdekt dat Letland een geheel vergeten hoekje op de Europese kaart vormde. Ergens tussen Lapland en de Oeral, dacht men. Wat een verrassing was het wanneer ik Lets sprak, hadden we dan een eigen taal? Die Franse ervaringen hebben me tot schrijven aangezet. De eerste vertaling van mijn boek is daar verschenen.''

,,Het onderzoek dat ik heb verricht voor 'Met dansschoenen in Siberische sneeuw' raakte mijn privéleven meer dan alles wat ik ervoor heb gedaan. Als een journalist heb ik mijn ouders bestookt met de meest onmogelijke vragen over hun verbanningstijd. Niet alleen over details zoals het eten van ratten, maar ook bijvoorbeeld over de seksuele omgangsvormen. Ze wilden eerst niet meewerken, maar uiteindelijk zagen ze het als hun plicht. Waar honger is en je een kind hebt, doet een moeder alles om aan eten te komen. Dat is niet iets om je voor te schamen. Maar in Letland is dat thema taboe, de vrouwen liegen er ook tegen elkaar over.''

,,Er vond in Siberië veel seksueel geweld plaats, maar er was ook medemenselijkheid. Dat laatste kwam met name van Russen die zelf waren gedeporteerd. Mijn aanklacht geldt de sovjets, niet de Russen. Bij de presentatie van mijn boek in Parijs kwam een Russische vrouw op me af die niet uit haar woorden kon komen, zo hard huilde ze. Uiteindelijk haalde ze een foto van haar moeder tijdens de deportatie te voorschijn. Die moeder draagt een jurk uit dezelfde lap stof als ik op de omslagfoto. Twee personen met hetzelfde lot, in bijna dezelfde jurk. Dit is het einde van de Koude Oorlog, dacht ik toen.''

,,De Letten hebben leren zwijgen. Onder mijn beste vrienden zitten vrienden die me nu pas opbiechten dat ze ook in Siberië zijn geboren. Ik kwam als scholier hier in Riga thuis met de Sovjetrussische versie van onze nationale geschiedenis. Mijn ouders hebben alles geslikt, ze hebben me nooit gecorrigeerd. Ik ben ze er dankbaar voor. Daardoor heb ik als kind geen angst gekend en liepen we geen gevaar. Nu moeten wij Letten opener worden.''

,,Maar dan kan niet zolang er nog mensen uit de sovjet-elite op sleutelposities in het maatschappelijke en politieke leven zitten. Kun je je voorstellen dat er een nazi in de Europese Commissie wordt gekozen?'' ,,Nee toch? Maar er zit wel een man in dit orgaan die actief deel uitmaakte van het sovjet-onderdrukkingsapparaat en nog net zo denkt als toen.''

,,Het Westen heeft er vele decennia over gedaan om te ontdekken wie er tijdens het Derde Rijk opportunisten waren, wie de andere kant opkeken of erger. Wij hebben tijd nodig om ons eigen aandeel in de wantoestanden onder beide regimes boven water te halen. Heus, het gaat gebeuren. In mijn land zijn nu de eerste publicaties aan het verschijnen waarin zulke vragen worden gesteld. Dat zijn onderzoeken van jonge Letten die Europees denken.''

,,Ik ben een van de oprichters en leiders van onze nationale bevrijdingsbeweging, eind jaren tachtig. Op 4 mei 1990 nam het Letse parlement eenzijdig een onafhankelijkheidsverklaring aan. Het jaar dat volgde, met de mislukte staatsgreep in het Kremlin, was bepalend voor de afloop van dit streven. Ik heb het van binnenuit meegemaakt, ik was de eerst aangestelde ambtenaar op ons nieuwe ministerie van buitenlandse zaken. Het Westen wist niet of het onze staat moest erkennen of niet. Gorbatsjov was op dat moment met de hereniging van Duitsland bezig en met een ontwapeningsverdrag. En toen kwamen drie kleine Baltische staten het plaatje bedreigen.''

,,Als wij de buitenlandse aanbevelingen hadden opgevolgd om geduldig af te wachten en Gorbatsjov niet met onze aanspraken te provoceren, zouden we nu nog deel uitmaken van de Russische federatie. We hebben onze bevrijding geheel op eigen kracht doorgezet. De Esten, Litouwers en Letten hebben de politieke wereldleiders moeten dwingen hun onafhankelijkheid op de agenda te zetten. Het is alleen gelukt omdat we het met drie staten, met zeven miljoen mensen, samen deden.''

,,Ik ben niet meer bang voor Rusland. We zitten veilig in de Navo. Eind dit jaar vindt in Letland een topconferentie van de Navo plaats. Geweldig. Dat is mijn initiatief geweest; ik heb er hard voor gelobbyd.''

,,De afgelopen zomer vond in Riga een homodemonstratie plaats, waarop de bevolking uitermate agressief heeft gereageerd. Dat was een schok voor mij. Ik had niet verwacht dat mijn landgenoten zo gewelddadig zouden reageren op zoiets vanzelfsprekends.''

,,Maar in het Westen is de tolerantie tegenover homoseksuelen bij gewone mensen nog maar hooguit twee decennia een feit. En dan verwachten jullie van ons dat we direct op hetzelfde niveau zitten als jullie na al die jaren?''

,,Ons sociale leven heeft zich na 1945 afgespeeld in afzondering van de mainstream-waarden die in Europa tot ontwikkeling kwamen. Vanaf 1990 kwam er een terugslag bij, een verdedigende, naar binnen gekeerde reactie op de tijd dat we bij de Sovjet-Unie hoorden.''

,,Xenofobie? Zo zou ik het niet willen noemen. Bovendien hebben we de afgelopen jaren al veel ingehaald op het gebied van openheid en tolerantie. Wij zijn de fase van Europa's verongelijkte pubers gepasseerd.''

,,Trouwens, jullie spreken over onze xenofobie, terwijl jullie zelf de Europese grondwet hebben verworpen? De Nederlanders denken daarbij, begrijp ik, in de eerste plaats aan vreemdelingen uit Oost-Europa, die zo dichtbij dreigen te komen.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden