Lesje hogere democratie in Brussel

De nieuwe Europese Commissie is grotendeels goedgekeurd door het Europees Parlement, al moeten er nog wat vlekjes worden weggewerkt. Het lijkt wel alsof er op hoog niveau democratie is bedreven in Brussel. Of is dat schijn?

Stel je voor dat de negentien bewindslieden van het kabinet-Rutte II twee jaar geleden stuk voor stuk kritisch door de Tweede Kamer waren ondervraagd voordat ze aan hun klus mochten beginnen. Zou staatssecretaris Frans Weekers van financiën het toen hebben gered? Na een lange lijdensweg moest hij begin dit jaar aftreden na een stuntelig optreden in diezelfde Kamer.

En zijn baas dan, Jeroen Dijsselbloem? De huidige uitblinker in het kabinet was eind 2012 nog een verrassende keuze voor financiën. Zou hij destijds al voldoende ingelezen zijn geweest om een kritische bejegening van de financieel specialisten in het parlement te overleven?

Het zijn speculatieve vragen die boven komen drijven na 27 uitputtende hoorzittingen in het Europees Parlement, waar de kandidaat-commissarissen in het team van aankomend voorzitter Jean-Claude Juncker grondig en in alle openheid onder handen zijn genomen. Die hoorzittingen zijn er elke vijf jaar, maar dit keer waren de sessies 'zeer stevig', liet Europarlementariër Sophie in 't Veld (D66) via Twitter weten.

Met name de Sloveense kandidate Alenka Bratusek ging af als een gieter toen ze een serie nietszeggende riedels over het Europese energiebeleid eindeloos bleef herhalen, de parlementariërs tot wanhoop drijvend. Hun oordeel was meedogenloos: met 13 stemmen voor en 112 tegen werd de ex-premier teruggestuurd naar Ljubljana.

Formeel is dat niet waar trouwens. Het Europees Parlement heeft de macht niet om individuele kandidaat-commissarissen af te keuren. Maar op 22 oktober stemt het parlement in Straatsburg over de gehele commissie-Juncker. Mag die op 1 november aan de slag of wordt de goedkeuring nog even opgeschort? Om die stemming te winnen, kan de Luxemburger niet volharden in kandidaten die tijdens de hoorzittingen door de mand zijn gevallen. Bratusek zou trouwens over een olifantshuid moeten beschikken om zich überhaupt nog te durven vertonen in een EU-gebouw.

Na veel onzekerheid over haar positie maakte Juncker gisteren bekend dat Bratusek zich dan toch had teruggetrokken als kandidaat. "Haar beslissing weerspiegelt haar toewijding aan de Europese Unie, aan Slovenië en aan het democratische proces", liet Juncker weten.

Mooie democratische politiek, toch? Hoezo achterkamertjes? Hoezo democratisch tekort in de Europese Unie? Daar kunnen ze in Den Haag nog wat van leren, moet D66-leider Alexander Pechtold hebben gedacht. De afgelopen week pleitte hij ervoor om voortaan ook kandidaat-ministers en -staatssecretarissen een openbaar sollicitatiegesprek te laten ondergaan in de Tweede Kamer.

Kijk maar eens naar de huidige ploeg: invloedrijke ministers als Lodewijk Asscher, Henk Kamp, Ivo Opstelten en Lilianne Ploumen stonden bij de Kamerverkiezingen niet op de kieslijsten en zijn vanuit de achterkamertjes rechtstreeks in Vak K beland. Hoorzittingen zijn dan een logische democratische toets van iemands kwaliteiten, is de gedachte van onder anderen Pechtold.

Nu de stofwolken van de Brusselse hoorzittingen zijn opgetrokken, en de gevolgen ervan grotendeels bekend zijn, kunnen we nog eens terugblikken op de politieke processen die de afgelopen maanden aan het werk zijn geweest in Brussel en Straatsburg. Want hoe zuiver was de democratie hier eigenlijk? In hoeverre zijn de 27 kandidaten gelijkwaardig op inhoud beoordeeld?

Monsterverbond

De arme Bratusek had niet alleen alle schijn tegen, ze had ook nog eens de pech dat ze alleen werd gesteund door de liberale familie in het Europees Parlement, in omvang de vierde groep. De 'grote twee', de christen-democraten en de sociaal-democraten, lieten de Sloveense vallen als een baksteen en sloten in de achterkamertjes een felbekritiseerd monsterverbond: ze zouden elkaars kandidaten verder met rust laten, hoe zwak hun optreden in de hoorzittingen ook was geweest.

De meeste hoon ging uit naar de sociaal-democraten, die tijdens de ultieme stemming woensdagavond de Spaanse kandidaat Miguel Arias Cañete lieten ontsnappen, ondanks hun kritische opstelling tijdens de hoorzitting een week eerder. Cañete, beoogd commissaris voor klimaat en energie, is beschuldigd van belangenverstrengeling wegens zijn diepgewortelde banden met de olie-industrie.

Met de stemmingen in aantocht werd duidelijk dat als links Cañete zou tackelen, rechts wraak zou nemen door de Franse socialist Pierre Moscovici onderuit te schoffelen. Met het monsterverbond werden ze allebei gespaard, tot genoegen van Juncker, die tijdens ingelaste overlegsessies met de verschillende delegaties de blaren op zijn tong moest praten om de vrede te bewaren. Zijn toekomstige rechterhand Frans Timmermans was daar vaak bij.

"In Nederland spreekt men erover om dit mooie democratische systeem over te nemen", reageerde een verontwaardigde Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) na de goedkeuring van Cañete. "Maar intussen bewijst de grote coalitie dit systeem geen dienst."

Zo werkt dat nu eenmaal in een democratie, zullen de grote partijen zeggen. In het hypothetische voorbeeld van de hoorzittingen voor het zittende kabinet in Den Haag hadden VVD en PvdA elkaar ongetwijfeld ook uit de wind gehouden, danwel het evenwicht bewaard in hun offensieven.

Al aan het begin van de hoorzittingen was duidelijk dat de twee grote machtsblokken hun potentiële slachtoffers al in hun agenda's hadden aangekruist. Zo kon het gebeuren dat Moscovici, die het eigenlijk beter deed dan verwacht, ongezien op de lijst twijfelgevallen terechtkwam, terwijl de Duitser Günther Oettinger, die een paar rare dingen zei over zijn portefeuille digitale economie, even ongezien werd goedgekeurd. Als Bratusek christen- of sociaal-democraat zou zijn geweest, was ze er misschien ook wel doorheen gekomen.

"Wat we hebben gezien, is een oefening in politieke communicatie", zegt Janis Emmanouilidis van de onafhankelijke denktank European Policy Centre in Brussel. "De parlementariërs wilden laten zien dat ze de kandidaten op de pijnbank gingen leggen. Maar ze kunnen de commissie-Juncker moeilijk afschieten, omdat dat de extremisten in het parlement in de kaart zou spelen. Uiteindelijk kunnen ze niet anders dan Juncker steunen. Het is hún commissievoorzitter."

Emmanouilidis verwijst naar de gebeurtenissen rond de Europese verkiezingen van eind mei, toen de grote politieke families voor het eerst met zogeheten 'Spitzenkandidaten' op de proppen kwamen, een soort Europese lijsttrekkers die zich openlijk kandideerden voor het voorzitterschap van de commissie. Toen de christen-democraten de grootste fractie bleven, was hun boegbeeld Juncker de gedoodverfde kandidaat van het hele parlement.

De regeringsleiders van de 28 lidstaten, die normaal gesproken zelf wel uitmaken wie de nieuwe commissievoorzitter wordt, sputterden tegen, maar hadden uiteindelijk geen trek in een confrontatie met het vastberaden parlement. Alleen de Britse premier Cameron en zijn Hongaarse ambtgenoot Orbán - bien étonnés de se trouver ensemble - bleven zich tot het bittere eind verzetten.

Tegenmacht

Het parlement heeft vleugels gekregen van deze belangrijke overwinning: meer dan voorheen voelt het zich verwant met de aantredende commissie, die een flinke tegenmacht zou moeten worden van de lidstaten, Duitsland en Frankrijk voorop. "Bij de hoorzittingen kon je zien dat het hele proces politieker wordt", zegt Emmanouilidis. "Juncker is heel assertief: hij wil dat zijn commissie een veel sterkere politieke rol speelt dan de uitgaande commissie-Barroso. Die werd tijdens de economische crisis overschaduwd door de Raad (de lidstaten, red.), waar de belangrijke beslissingen werden genomen. Dat geldt ook voor het parlement. Nu willen ze allebei meer macht."

Frans Timmermans, de komende supercommissaris die van alle kandidaten de meeste indruk maakte op de parlementariërs - samen met de Deense Margrethe Vestager wellicht - refereerde er dinsdag al aan tijdens zijn hoorzitting. "Dit wordt de eerste commissie die geheel en al is geboren in het Europees Parlement." Het systeem van de Spitzenkandidaten, waarover Timmermans zijn twijfels had, is nu in zijn ogen een voldongen feit. "Als het er eenmaal is, laat zich dat moeilijk terugdraaien."

Politicoloog Emmanouilidis past ervoor om deze politisering in de Europese Unie, die in volle gang is, negatief danwel positief te beoordelen. "We zijn al voorbij het punt dat we dit goed of slecht moeten vinden. Het is een gegeven. Nu wordt het vooral interessant hoe de belangrijkste lidstaten zich opstellen."

Terugkerend naar de democratische hamvraag: kunnen de Europese burgers die eind mei braaf naar de stembus zijn gegaan - ze waren weer in de minderheid - tevreden zijn met de afloop van de hoorzittingen? Hebben 'hun' parlementariërs zich bewezen als waardige waakhonden die Alenka Bratusek hebben bijgezet op de vuilnisbelt van de EU-geschiedenis? Zullen de burgers de gestage democratisering in Brussel in 2019 belonen met een massale gang naar de Europese stembus?

"De meeste kiezers zullen niet in de gaten hebben gehad wat er bij de hoorzittingen is gebeurd", luidt het ontnuchterende antwoord van Emmanouilidis. "Misschien dat er in de kleinere lidstaten enige media-aandacht is geweest voor hun eigen kandidaten, maar verder was dit niet bepaald voorpaginanieuws."

Afgevallen kandidaten 2004-2014

2004

De Italiaanse kandidaat-commissaris Rocco Buttiglione, die door toenmalig premier Berlusconi naar Brussel was gestuurd, blijft tijdens de hoorzitting voor het Europees Parlement bij zijn standpunt dat homoseksualiteit een zonde is en dat vrouwen het beste thuis kunnen blijven. Het parlement keurt hem af voor de commissie-Barroso I, maar pas na enkele weken trekt Berlusconi de kandidatuur van Buttiglione in. Ook de liberale Letse kandidaat

Ingrida Udre sneuvelt vanwege een integriteitskwestie. Ze worden vervangen door respectievelijk Franco Frattini en Andris Piebalgs.

2009

Voor het aantreden van de commissie-Barroso II oordeelt het parlement dat de Bulgaarse kandidaat Rumiana Jeleva te licht is voor de zware functie. Ze wordt vervangen door Kristalina Georgieva, die uitgroeit tot een van de meest gewaardeerde eurocommissarissen van de afgelopen vijf jaar.

2014

De commissie-Juncker kent vooraf enkele omstreden kandidaten, maar uiteindelijk wordt alleen de Sloveense ex-premier Alenka Bratusek afgekeurd door het parlement. Een herenakkoord tussen de grootste twee politieke families, de christen-democraten en de sociaal-democraten, leidt ertoe dat de andere twijfelgevallen buiten schot blijven.

Wel zal Juncker nog wat moeten sleutelen aan de portefeuilles.

De Hongaar Tibor Navracsics, minister onder de omstreden premier Viktor Orbán, krijgt de zegen van het parlement, maar niet op de onderwijs-, cultuur- en burgerschapspost die hem is toebedeeld.

De nieuwe commissie wordt op 22 oktober in stemming gebracht in Straatsburg, waarna ze op 1 november in functie zou moeten treden. Juncker houdt er echter rekening mee dat het niet lukt om zijn gestroomlijnde team op tijd klaar te hebben, liet hij gisteren weten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden