Leren lezen met de ogen van een havik

Bijbelverhalen opnieuw bekijken met de blik van de rabbijnen -dat doen ruim dertig, vooral joodse cursisten deze week met overgave. Soms is dat gevaarlijk, zegt professor Howard Schwartz, de scholar-in-residence. ,,We zullen op een terrein komen, waar u misschien niet wilt komen.'' Reportage vanaf de zomeruniversiteit.

De Zuilenzaal in Felix Meritis, aan de Amsterdamse Keizersgracht. Buiten zomert het uitbundig. De hoge ramen staan open, pluisjes waaien op de zoele wind naar binnen. Dit is de eerste dag van de weekcursus 'Rabbis re-reading the Bible', georganiseerd door het Joods Historisch Museum en de Amsterdam-Maastricht Summer University.

Tweeëndertig deelnemers -het maximumaantal- zetten zich achter de tafels die in U-vorm staan. De oudste is 83, de jongste precies het omgekeerde, en vrouwen zijn dik in de meerderheid. Er zitten hoogleraren tussen, psychotherapeuten, kunstenaars, een zakenman die zijn blik wil verbreden, en één hervormde dominee. Tweederde van de cursisten, schat een ervaren bezoeker, is van joodse komaf.

,,Ik ben helemaal niet religieus opgevoed'', zegt een zeventigjarige tengere vrouw. ,,Heel lang heb ik ook niks willen weten van het jodendom. Ik was er zo voor gestraft in de oorlog. Maar de laatste tijd trekt het me erg aan. Ik ben niet gelovig, maar ik wil er meer van horen.''

Howard Schwartz, hoogleraar aan de University of Missouri, is de naam die de cursisten heeft binnengelokt. Vier jaar geleden kreeg hij al een zomerklas aan zijn voeten, en nu zijn de verwachtingen weer hooggespannen. Schwartz, een kleine, gezette man met twinkelende ogen, publiceerde menig boek met en over rabbiverhalen, en staat zelf bekend om zijn eminente vertelkunst.

Volgens Edward van Voolen, conservator van het Joods Historisch Museum, past deze cursus in de postmoderne tendens to pick and choose. Kerk- en synagogebezoek hollen achteruit, ,,maar de interesse voor religie neemt toe''. Alleen: zonder dogma's graag, en zonder autoriteiten die zeggen hoe het moet.

Joodse mythen en legenden lenen zich bij uitstek voor een frisse blik, zegt Van Voolen. Lang is er door de spraakmakende geleerden diep 'neergekeken' op deze joodse erfenis. Verhalen en legenden hadden niks te maken met serieuze theologie. Maar veel oude teksten zijn inmiddels vertaald en toegankelijk gemaakt voor het grote publiek. ,,Zo kunnen mensen zelf een oordeel vormen. En ze ontdekken dat de rabbijnen met dezelfde kwesties zaten als zij zelf.''

Vulpennen worden losgeschroefd, taperecordertjes aangezet, en bijbels uit de tas gevist. Het eerste college begint, heel prettig, bij het begin: hoe ontstonden de joodse legendes? Howard Schwartz legt uit. Aan de thora kon niet getornd, die was heilig en perfect, want door God zelf aan Mozes op de berg Sinaï gegeven. Maar ja, wie nauwkeurig las, ontdekte losse eindjes, rare fouten en merkwaardige tegenstrijdigheden. Dat lag -uiteraard- niet aan God, maar aan ,,ons gebrekkige inzicht in Gods bedoelingen''. En dus 'herlazen' de rabbijnen de bijbelverhalen, met virtuoze redeneringen en veel verbeeldingskracht. Ze bedachten, bijvoorbeeld, hoe de kindertijd was geweest van aartsvader Abraham. Zo'n belangrijk man moest, net als Mozes, een mooie jeugd krijgen.

De verhalen en legenden werden eeuwenlang mondeling doorgegeven, en pas na de verwoesting van de Tempel (70 na Christus) opgeschreven. De rabbijnen legden alleen de legenden vast die ze de moeite waard vonden. ,,Vrouwen vertelden hun eigen verhalen, maar die zijn niet bewaard. Does that surprise you?''

Het licht uit het scheppingsverhaal in Genesis 1-daar zal Schwartz vanochtend in het bijzonder naar kijken. Was het de cursisten ooit opgevallen dat God op de eerste dag zei: Er zij licht, terwijl hij pas op de vierde dag de sterren, de zon, de maan schiep? Drie deelnemers steken hun hand op, voor de rest is het wat je noemt een eyeopener. ,,De rabbi's lazen met ogen als haviken'', zegt Schwartz. ,,Die zagen het probleem wél.''

Maar wat was dan dat licht van de eerste dag? De rabbijnen kwamen er op uit dat dit een 'heilig' licht moest zijn, en ze noemden het or ha-ganuz, 'het verborgen licht'. Nieuwe vragen en nieuwe mythen riep deze vondst op: waar het heilige licht dan vandaan kwam, waarheen het ging. Vooral de mythe van de zestiende-eeuwse 'geniale' mysticus Isaac Luria werd razend populair.

Volgens deze rabbijn nam God een stuk uit zichzelf en schiep zo de aarde. In grote vaten deed hij het verborgen licht, maar, foutje, de vaten braken. Het licht verspreidde zich over de hele wereld, en in het bijzonder over het Heilige Land en Jeruzalem. God schiep vervolgens de joden om dat licht in de wereld bij elkaar te zoeken, zodat de schepping weer hersteld kon worden.

Schwartz: ,,Als u dit verhaal doorvertelt zou ik het op prijs stellen als u de joden verbreedde tot de mensheid. Wij hebben allemáál de taak om de vonken bij elkaar te zoeken. Door de tien geboden na te leven, door goede daden te doen, door lief te hebben. Deze mythe gaat uit van wederkerigheid: God heeft ons mensen nodig om wat gebroken is te herstellen. En de mensen dienen Gods doel.''

Het is pauze, de hoogleraar krijgt dankbaar applaus. In het restaurant zijn broodjes. ,,Eet jij kóósjer?'', vraagt een vrouw aan haar medecursiste. ,,Dat wist ik helemaal niet.''

Hans Leijdekkers (53), predikant in Schagen, bestelt een cappuccino. Het is zijn derde joodse zomercursus. Hij heeft wel eens geprobeerd een collega mee te krijgen, zegt hij, maar tevergeefs. Leijdekkers studeerde theologie bij exegeet Karel Deurloo, grondlegger van de 'Amsterdamse School'. Daar was veel oog voor de joodse traditie; de Bijbel bestond niet uit twee testamenten maar uit tenach en evangelie.

De dominee leert 'een heleboel' van de cursus, zegt hij. ,,Howard Schwartz is natuurlijk een fenomeen. En het is heel nuttig om even in de school van de rabbijnen te zitten. Je leert hier hoe je verhalen kunt vertellen: met gein, met lef. Hetzelfde soort lef dat je Ajax toewenst. Zo verhalen vertellen, dat zou in de kerk ook meer moeten gebeuren. Vooral voor al die mensen die zo op zoek zijn.''

De middaglezing behandelt de kwestie of God geheel in zijn eentje de wereld schiep. Een gevaarlijk onderwerp, waarschuwt Schwartz. ,,Het monotheïsme is niet zo simpel als u denkt. We zullen op een terrein komen, waar u misschien niet wilt komen. Maar ik heb het niet bedacht, ik doe alleen verslag.''

Door Genesis 1 nauwgezet te lezen, kom je in de problemen, zegt Schwartz. Daar staat: Er zij licht, en niet dat Gód het licht schiep. Er is een gnostische stroming binnen het jodendom die op grond daarvan gelooft dat God hulp heeft gehad bij zijn grote karwei. ,,En die strijd bestaat tot de dag van vandaag, al blijft die nogal verborgen.''

De cursisten zijn lichtelijk murw na deze pittige eerste dag. Kunstenaar Tamara Loeb (51) bergt haar taperecordertje op. ,,Deze cursus'', zegt ze, ,,vult een leemte in. Hier ben je op een intellectuele manier bezig met het jodendom. Maar je krijgt weinig weerklank bij het joodse establishment. Als ik erover vertel kijken ze me vreemd aan. Terwijl ik niet het gevoel heb dat hier het bestaan van God ontkend wordt.''

Hoewel niet-religieus, is ze lid van een orthodox-joodse gemeente. ,,Nee hoor, dat kan best. Ik ben joods, en er is niemand die vraagt of je dan wel in God gelooft. Tien jaar terug kreeg ik een nervous breakdown, typisch tweede generatie. Toen ben ik me gaan interesseren voor het jodendom.'' Brede lach. ,,Dit is toch mijn traditie, hier kom ik vandaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden