Leren groot te denken

Hoe bereid je leerlingen voor op hun toekomst? Wat moet er in hun rugzak zitten als ze van school gaan? Oude denkers, zegt Leraar van het Jaar Jasper Rijpma.

Terry Hoekstra (13) vouwt zijn handen tegen elkaar en kijkt triomfantelijk de klas rond voor hij zijn betoog afrondt. Als lid van 'team Darwin' is hij vanochtend aan de winnende hand in het debat dat klas 2 voert op het Hyperion Lyceum in Amsterdam. "Ik heb nog wel een vraag: Als God het leven heeft gecreeerd, wie heeft God dan laten ontstaan?"

Het eerste lesuur is krap een kwartier aan de gang, maar de tweedeklassers in de les 'Grote Denkers' zijn al lekker op dreef. De maatschappelijke controverse die vandaag op tafel ligt, gaat over de vraag: hoe is het leven ontstaan? Schepping, evolutie of een combinatie van die twee, zoals Thomas Paine beweerde.

Wat is een controverse? Dat wil geschiedenisdocent en Leraar van het Jaar leraar Jasper Rijpma weten. "Een tegenstelling-ding", zegt Ronald. Een kwestie waarover debat is, vult Rijpma aan. Hij is in zijn element, geeft af en toe een regieaanwijzing, maar laat vooral de leerlingen aan het woord. Deze periode staat wetenschapsgeschiedenis op het programma. Meer specifiek: paradigmawisselingen. Hoe veranderden grote denkers ons wereldbeeld?

Nee, dit is geen college voor eerstejaarsstudenten, dit is het vak Grote Denkers. Nooit van gehoord? Dat kan kloppen. Het is een nieuw vak, dat door Rijpma en collega's Simon Verwer en Jasper Beckeringh zelf is ontworpen. Vooralsnog staat het alleen op het rooster in de eerste drie klassen van het Hyperion Lyceum in Amsterdam-Noord, maar wat de docenten betreft blijft het daar niet bij.

#onderwijs2032

Hoe maken we het onderwijs toekomstbestendig? Eind vorig jaar begon staatssecretaris Sander Dekker van onderwijs daarover een 'nationale brainstorm'. Onder de hashtag #onderwijs2032 vroeg hij heel Nederland na te denken over de vraag wat de kleuters van nu over zeventien jaar moeten kunnen. Experts duikelden over elkaar heen met suggesties: meer gym, reanimatieles, mindfulness.

Een commissie onder leiding van Paul Schnabel moet de discussie in goede banen gaan leiden. Ze moet orde scheppen in de ideeën en een 'brede maatschappelijke discussie regisseren' over de toekomst van het onderwijs. Centrale vraag: 'welke kennis en vaardigheden hebben leerlingen nodig om optimaal in onze toekomstige samenleving te kunnen functioneren?' Kortom: wat moeten ze kennen en kunnen op het moment dat ze hun tablet in de vlaggenmast hijsen en hun diploma in ontvangst nemen?

Op het Hyperion Lyceum hebben ze daar al veel eerder over nagedacht. Rijpma en zijn collega's lopen op de troepen vooruit. Toen de school voor atheneum en gymnasium in 2011 werd opgericht, besloot het lerarenteam dat er naast het klassieke gymnasium een moderne variant moest komen voor leerlingen die weliswaar even slim, maar minder talig zijn of er gewoonweg minder interesse in hebben.

In plaats van Latijn en Grieks volgen deze leerlingen de nieuwe vakken 'Grote Denkers', logica & argumentatieleer en lifestyle informatics. 'Atheneum+' noemen ze dat op het Hyperion. Hij wil zijn collega's van de klassieke talen niet op de kast jagen, zegt Rijpma: "Maar je zou ook kunnen zeggen: het gymnasium van de toekomst."

Kritisch denken

Geen klassieke talen, maar klassieke denkers en grote theorieën. Met de nadruk op maatschappelijke en technologische ontwikkelingen en veel aandacht voor 'moderne vaardigheden' als debatteren, kritisch denken en presenteren. Steeds vaker worden die '21ste-eeuwse vaardigheden' genoemd. "Dat klinkt heel blits, maar dat deden denkers als Socrates, Plato en Aristoteles vanaf de vijfde eeuw voor Christus ook al", relativeert Rijpma. "Die vaardigheden zijn nog steeds relevant."

Grote Denkers, zegt Rijpma, is een soort filosofie voor de onderbouw, met elementen van geschiedenis, maatschappijleer, levensbeschouwing en wetenschapsoriëntatie. Het dicht het gat tussen de 'gewone leervakken' als economie en natuurkunde en de praktijk. "Wij willen de verbinding maken tussen de kennis die ze bij andere vakken opdoen, de ideeën daarachter en de maatschappelijke context. Door Grote Denkers leren ze kennis in hun context plaatsen."

Erg abstract? Dat valt wel mee, zegt Jasper Beckeringh. Neem het vak economie. "Hoe kun je de economische crisis begrijpen als je de achtergrond en de theoriëen niet kent? De huidige Griekse minister van financiën, Yanis Varoufakis, is een marxist. Als je dat niet weet, begrijp je zijn opstelling en het financiële debat in Europa niet. Dan kun je je dus niet opstellen als kritisch burger."

Ver-van-mijn-bedshow?

Daarom vertelt hij zijn derde klas vandaag over de achtergrond van begrippen als 'meerwerk', 'surpluswaarde' en 'warenfetisjisme'. Termen die hun oorsprong hebben in de theorieën over arbeiders van Karl Marx. De les van morgen staat vervolgens in het teken van huidige de Europese verhoudingen: waarom botst Varoufakis met 'onze' minister van financiën Jeroen Dijsselbloem?

Een ver-van-mijn-bedshow voor 13-jarigen? Het ligt eraan hoe je het aanpakt, zeggen Rijpma en Beckeringh. Een lesmethode is er niet, de docenten - die samen onder meer geschiedenis, filosofie, rechten studeerden - stellen het vak in onderling overleg samen. Dat betekent: veel overleg, brainstormen, uitproberen.

Regelmatig sturen ze hun leerlingen op pad. Moeten ze op de veerpont tussen Amsterdam-Noord en het Centraal Station Socratische gesprekken voeren met voorbijgangers: Wat is liefde? Bestaat God? Wat is moed? Rijpma: "Socrates ging immers ook op de 'agora', het marktplein, in gesprek met vreemden."

Nog zo'n truc: opdrachten persoonlijk maken. Beckeringh: "Ik kan ze wel laten opzoeken wat de regels van het jodendom zijn, maar dat blijft abstract." Dus liet hij zijn leerlingen een eigen geloof bedenken, op basis van iets waarin zij echt geloven. Zichzelf, wereldvrede, God. Staand op een tafel op het schoolplein verkondigden ze vervolgens hun geloof. "Om te kunnen bevatten wat het gewicht van zo'n geloofsovertuiging voor anderen is, moet het iets persoonlijks worden."

Hebben pubers wel interesse in die grote denkers en theorieën? Zijn die niet meer van de 'grote dj's' en de 'grote filmsterren'? Dat kan wel zijn, maar het onderwijs moet hen opleiden tot kritische burgers, vinden de docenten. Rijpma: "Ik wil de leefwereld van leerlingen juist vergroten. Ze de intellectuele bagage meegeven om zelf na te denken. Ik denk dat morele lessen uit de geschiedenis de ogen van leerlingen kunnen openen en extremisme en xenofobie tegen kunnen gaan."

Door te debatteren leer je argumenten uit te pluizen, en te nuanceren, vult Beckeringh aan. "Niks is zo radicaliserend als nooit in confrontatie te komen met andere ideeën."

Autonome burgers

Op veel scholen is er te weinig ruimte voor Bildung, meent Rijpma. "Het draait vooral om kennis en vaardigheden. Onderwijs is meer dan de voorbereiding op het vinden van een baan. Ik denk aan: persoonlijkheidsvorming, leren nadenken, kinderen zich laten ontwikkelen tot autonome burgers die zaken niet voor kennisgeving aan nemen."

Mooi hoor, dat steeds meer leerlingen kiezen voor een bètapakket en dat dat voldoet aan de vraag van de arbeidsmarkt, zegt hij. "Maar laten we oppassen dat niet alles in het teken komt te staan van de economie. Als burger heb je ook een maatschappelijke opdracht."

Het nuttigheidsdenken overheerst steeds meer in het onderwijs, signaleert Beckeringh. Dat merkt hij ook op het Hyperion Lyceum. "Leerlingen worden van jongsaf getraind op hoe ze later zoveel mogelijk waard zijn in economisch opzicht. Ouders vragen het ook vaak op de open dag: wat is het nut van dit vak? Maar wat is het nut van nut? Onderwijs gaat ook om zelfontplooiing."

Elitair? Bildung kan ook op het vmbo

Niet alleen op het vwo, ook op het vmbo zou meer ruimte moeten zijn voor Bildung, zingeving en persoonsvorming, meent docente Sandra Bolkenbaas van Lentiz vmbo Maasland. Te vaak ligt de nadruk op wat leerlingen niet kunnen, ervaart ze. "Je wilt juist dat leerlingen groeien, dat ze zich realiseren dat ze invloed kunnen uitoefenen op hun eigen leven, dat ze iets kunnen betekenen."

Daarom ontwikkelde ze vier jaar geleden een speciaal vak voor de onderbouwklassen van alle vmbo-niveaus op haar eigen school, genaamd 'project onderwijs'. Leerlingen gaan zelf aan de slag met thema's als 'voeding en bewegen' of 'goede doelen'.

Reflecteren, presenteren en kritisch denken zijn de vaardigheden die in haar vak centraal staan.

"Het is echt een achterhaald idee dat je niet kunt reflecteren met vmbo'ers, dat je met hen alleen in Jip en Janneke-taal kunt communiceren. Aan het begin en eind van elke les bespreken we: wat heb je gedaan, hoe ging dat, waarom doen we dit eigenlijk?"

"Ze moeten niet constant vragen 'Doe ik het wel goed, juf?'. Nee, ze moeten zélf nadenken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden