'Leonardo da Vinci'is voorbode van een nieuw soort tentoonstellingen

Reizende expositie over het leven en werk van Leonardo da Vinci (reeds ge-weest in Zweden en Duitsland), in de Rotterdamse Kunsthal t/m 17 maart 1996, (daarna reizend naar VS en Azië); verhoogde toegangsprijzen; fraaie ca-talogus - Nederlandse editie 39,50.

De reizende expositie over de homo universalis Da Vinci - hij was kunstenaar, wetenschapper, ingenieur en uitvinder - is in de Kunsthal spannend opgebouwd. De bezoeker komt eerst terecht in een arena. Op het grote toneel en op de tribune, bestaande uit een reuzentrap, zijn modellen van machines uitgestald, zo'n twintig in getal.

Leonardo da Vinci (1452-1519, zijn naam dankte hij aan zijn Toscaanse geboortedorp Vinci), hield zich onder meer bezig met bruggenbouw, tijdmeting, oorlogsvoering en aerodynamica; van tientallen uitvindingen uit de laatste anderhalve eeuw zijn in zijn ontwerpen reeds sporen te vinden: de auto, de deltavlieger, fiets, fotocamera, gevechtstank, helikopter, parachute, de peilerloze brug en het stalinorgel. De bezoeker mag in de arena met de apparaten in de slag gaan (aanraken toegestaan), hetgeen door de organisatoren van de expositie 'een nieuwe vorm van museumbeleving' wordt genoemd. “Het is niet alleen maar plaatjes kijken”, aldus Da Vinci-deskundige Carlo Pedretti tijdens de perspresentatie.

Links of rechts vanuit de arena betreedt de bezoeker vervolgens de u-vormige 'schetsengalerij', die helemaal om de tribune heen loopt. Hier hangen tientallen ontwerpen en anatomische studies van Leonardo. En in het gedeelte achter de reuzentrap is de multimedia-unit van de expositie ingericht: tien computers geven door aanraking van de schermen met de wijsvinger in beeld en geluid diverse informatie over leven en werk van Da Vinci prijs.

Vanaf de reuzentrap heeft de bezoeker een goed beeld op 'Het Laatste Avondmaal' van Da Vinci - het decor van de arena - en bovenaan de tribune is de toegang naar de ruimte die de makers van de expositie 'de schatkamer' noemen. Hier hangen tekeningen, schetsen en schilderijen, waaronder de Mona Lisa. En dat alles tegen dat prachtige ultramarijn-blauw. Er zijn vele liters verf doorheen gegaan om de expositie met hulp van het Rotterdamse architectenbureau Erick van Egeraat Associated Architects 'spraakmakend' vorm te geven, aldus de organisatoren, een expositie die voor de Kunsthal tot nu toe 'de duurste tentoonstelling in haar korte geschiedenis' is. “Nooit eerder heeft er in Nederland zo'n groot overzicht plaatsgevonden van het werk van de geniale Renaissance-mens Leonardo da Vinci.”

En toch stemt deze tentoonstelling tot grote treurigheid. De modellen van machines in de arena en op de reuzentrap zijn interpretaties van Leonardo's schetsen. De schetsen in de galerij zelf zijn 'hoogwaardige, niet van echt te onderscheiden' facsimiles van Leonardo's manuscripten. De wandschildering 'Het Laatste Avondmaal' (4 bij 8,80 meter) is als copie op ware grootte 'uitgevoerd in de nieuwste spray-paint-techniek'. De Mona Lisa in 'de schatkamer' is een 17de eeuwse copie. Daar hangt ook een zelden getoonde, grote krijttekening van Rubens uit de Koninklijke Collectie, een copie van 'De Slag bij Anghiari' die Leonardo als wandschildering vervaardigde in het Palazzo Vecchio in Florence en die in de 16de eeuw reeds werd overgeschilderd.

Copie, copie, copie, copie. Wil de echte Leonardo da Vinci opstaan? En warempel, aanwezig in 'de schatkamer' zijn, zo meldt De Kunsthal trots, 'zelfs enkele werken die door de meester zelf gemaakt zijn'. Het zijn de tekening 'Leda en de zwaan' die het formaat van een ferme postzegel nauwelijks te boven gaat, de tekening 'Grimmig kijkende grijsaard' die niet voor honderd procent zeker van Leonardo is en waar je dus in tweevoud ook al niet vrolijk van wordt, een curieuze tekening van een androgyne engel met erectie ('De Engel in Levenden Lijve') en een fraaie Christusbuste van terracotta, die dan ook door de Kunsthal het topstuk van de expositie genoemd wordt. Andiamo al Cristo!

De expositie in de Kunsthal is een onvermijdelijk produkt van deze tijd. Ruim vijftien jaar geleden was er in het Palazzo Vecchio in Florence een prachtige Da Vinci-tentoonstelling te zien (zonder copieën), maar zijn werken zijn thans dermate kostbaar en kwetsbaar, dat ze nauwelijks meer uitgeleend worden. Het blijft dus nu behelpen. Voor de Nederlandse inrichting van de reizende Da Vinci-expositie was het bijvoorbeeld het Nederlandse, nabij de Kunsthal gelegen museum Boymans-van Beuningen dat zo vriendelijk was de tekening 'Leda en de zwaan' eventjes uit te lenen en de Christusbuste werd met grote moeite, op het allerlaatste moment, tijdelijk weggesnoept uit een Romeinse privé-collectie.

Enerzijds is het de Kunsthal dus niet aan te rekenen dat er in Rotterdam slechts enkele echte Da Vinci's te zien zijn en dat er in 'de schatkamer' gepronkt moet worden met een schilderij van 'een leerling van Da Vinci', of met een werk 'uit de school van Da Vinci', of met een creatie van een 'navolger van Da Vinci'. En het moet gezegd: de aanwezigheid van een prachtig olieverfportret van 'De geklede engel' ('uit het atelier van Leonardo') maakt de teleurstelling voor een kwart, eenderde of de helft weer goed. Volgens prof. A.W.A Bosc-hloo, Renaissance- en Barokdeskundige aan het kunsthistorisch instituut van de Leidse universiteit, zullen dit soort tentoonstellingen steeds meer verschijnen. “De expositie van originele werken van een oude meester wordt steeds moeilijker. Een grote Rembrandt-tentoonstelling zoals kort geleden in het Rijksmuseum te zien was, of een Vermeer-expositie zal in de toekomst nauwelijks meer voorkomen. De bescherming en conservering van werken van oude meesters is de laatste tijd sterk toegenomen. Er is recentelijk juist kritiek geweest op het gemak waarmee museumdirecteuren topstukken uitleenden, want de kunstwerken hebben te lijden onder verhuizingen.

Wat de werken van Da Vinci betreft, voor 't merendeel op papier, ze zijn zo kwetsbaar, dat ze nauwelijks nog aan te raken zijn. Prentenkabinetten van musea zullen alleen nog uitlenen onder het motto 'de ene dienst is een andere waard'. Alleen onder zeer bijzondere omstandigheden is nog een echte Da Vinci-tentoonstelling te organiseren. In Nederland zou alleen een gerenommeerd museum als het Rijksmuseum in Amsterdam dat misschien nog voor elkaar kunnen krijgen.''

Directeur en Italië-kenner Henk van Os van het Rijksmuseum beaamde dit gisteren desgevraagd. En op de vraag of hij in zijn eigen museum een tentoonstelling als nu in de Kunsthal zou organiseren, antwoordde hij dat hij niet via de pers een discussie met zijn collega's wenst te voeren. Dat is op zich eigenlijk een duidelijk antwoord. Desalniettemin voorspelt Boschloo, om eerder genoemde redenen: “Het soort didactische tentoonstellingen als in de Kunsthal zal in de toekomst toenemen.”

Een somber toekomstbeeld zweeft voor ogen. Huur één, twee of drie Van Goghs, laat een stuk of veertig, vijftig of zestig Van Goghs copiëren (er zijn kladschilders in Nederland die dat uitstekend kunnen!), et voi-là!, je hebt een Van Gogh-tentoonstelling.

In dit kader valt de Kunsthal in Rotterdam wél iets aan te rekenen. Verspreid in de stad hangen exemplaren van een mooi affiche met daarop het beroemde, getekende zelfportret van Leonardo da Vinci: de ongeveer 64-jarige meester met zijn door het leven getekend gelaat, omlijst door lange haren en lange baard; mild en schrander uit zijn ogen kijkend. Het is een misleidend affiche: de tekst 'LEONARDO DA VINCI, Uitvinder, wetenschapper en kunstenaar' doet een tentoonstelling verwachten met veel authentiek werk van het Renaissance-genie. Eigenlijk zou de Kunsthal een bataljon plakkers de stad in moeten sturen om stroken op de affiches aan te brengen met de tekst: 'Een beeld van het leven en werk van Leonardo da Vinci'. Want dat is de vlag die de lading in de Kunsthal dekt. Niet meer en niet minder, mét of zonder ultramarijn-blauw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden