Leningrad at grond waarop ooit suiker lag

Bij het vieren van het 300-jarig jubileum van Sint-Petersburg komen bij Joeri Petrov speciale herinneringen boven. Hij is een van de overlevenden van de 900 dagen durende blokkade van het toenmalige Leningrad tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De blokkade van Leningrad is - na de slag bij Stalingrad - een van de bekendste historische gebeurtenissen uit de Grote Vaderlandse Oorlog, zoals Russen de Tweede Wereldoorlog nog altijd noemen. In september 1941 namen de Duitse legers de stad in een ijzeren tang. Pas voor de volgende winter slaagden de Russen erin via het Ladoga-meer met vrachtwagens in de winter en schepen in de zomer de bevoorrading van de stad weer op gang te brengen.

De verschrikkingen in de belegerde stad zijn legendarisch. De inwoners aten lijm, grond, schoenzolen en naar men zegt mensenvlees. De bewoners werden letterlijk gek van de aanhoudende bombardementen. De doden bleven wekenlang in de straten liggen omdat niemand de kracht had om ze weg te ruimen. Er vielen meer dan een miljoen burgerslachtoffers en pas in 1960 bereikte het inwoneraantal van de stad weer het vooroorlogse niveau.

In Rusland nemen de overlevers en veteranen van de blokkade een bijzondere plaats in. De 'blokadniki' genieten nog altijd gratis openbaar vervoer en extra pensioen, ook al was dat de afgelopen jaren niet veel. In mei tijdens de officiële viering van het 300-jarig bestaan van Sint-Petersburg kregen de 'blokadniki' een ereplaats.

Joeri Petrov is een gerespecteerd lid van de Moskouse organisatie van blokkade-veteranen, van wie er naar schatting in de hoofdstad nog enkele duizenden wonen. Petrov ontving de onderscheiding 'Held van de Sovjet-Unie' vanwege zijn verdiensten in de Grote Vaderlandse Oorlog.

,,Ik kwam net op de eerste dag van de blokkade in Leningrad aan'', vertelt Petrov, een stevige man met zijn ordetekentjes op zijn colbert gespeld. ,,Ik had me gehaast, want ik wilde bij m'n familie zijn, ik ben in Leningrad geboren en opgegroeid. Ik was in Moskou toen de oorlog uitbrak, in 1941. Ik maakte er de eerste bombardementen mee, waarbij ik door het oog van de naald kroop. Met een vriend zat ik op het dak. Door de kracht van de explosie werden we eraf geslingerd, hij viel van het dak maar ik bleef aan een trap haken.''

De winter van 1941-42 was de zwaarste periode van de blokkade. Er was nauwelijks bevoorrading, en scholen, ziekenhuizen en de meeste fabrieken sloten hun deuren. ,,Het viel niet mee te overleven op ongeveer 150 gram brood per dag. Daarvan was nog niet een derde echt gemaakt van meel, de rest bestond uit kunstmatige toevoegingen. Ik kan me weinig herinneren van angst- of paniekgevoelens. Misschien dat de revolutionaire geest van 1917 voortleefde in de stad. Leningraders hebben zich altijd onderscheiden van de Moskovieten. Op het allerzwaarste moment zag de stad toch nog kans duizenden wapens met vliegtuigen naar Moskou te krijgen om te helpen bij de verdediging van de hoofdstad.''

,,Ik moest verplicht in fabriek 'De Rode Dageraad' werken. Veel productie was al van tevoren overgebracht naar andere steden. De fabriek kwam onder patronaat van een maarschalk. Ik was ondervoed en woog 45 kilo. Soldatenlaarzen van maat 45 bleken er niet te zijn, ik moest de neuzen eruit snijden. In plaats van telefoons stelden we mijnen samen en andere wapens. Jeugdbrigades hielpen bij het mobiliseren van de bevolking. Het was absurd, in de theaters gingen de voorstellingen gewoon door. Mijn vader lag in het ziekenhuis en elke dag maakte ik dezelfde lange tocht: van huis, naar het ziekenhuis, naar de fabriek en via het ziekenhuis weer terug.''

,,Aan het begin van de blokkade waren gek genoeg de apotheken meteen uitverkocht. De meeste medicijnen zaten immers in zoete drankjes of pilletjes verpakt, en aan suiker was al snel tekort. Langzamerhand verdwenen alle noodzakelijke producten, boter en olie, vlees, van het menu. Thee en zelfs brood werden vervangen door surrogaten. Tegen onze zin wenden we er toch aan.''

,,Toen de Badejev-pakhuizen afbrandden door een bominslag, sleepten de mensen met emmers vol de verbrande suiker weg, en daarna de grond waarop die suiker had gelegen. Het moeilijkste was de wetenschap dat je zelfs tegen de hoogste prijs niets kon kopen. Drie dagen was er in Leningrad geen stukje brood te krijgen.''

,,Aan de vooravond van het nieuwe jaar 1942 voorvoelde ik dat ik zou sterven. Ik zei dat tegen m'n ouders terwijl ik op bed lag. Plotseling ging de deur open en stond er een man in uniform, die leek op Oompje Stjopa uit dat bekende kindergedichtje. Het was een vriend van mijn ouders, die een hoge post in het leger had. Hij zag me en en goot vijf gram wodka in een glaasje en zei: sorry, er is geen brood bij. Over dit wonderbaarlijke bezoek heb ik ook een gedicht geschreven.''

Petrov kwam er bovenop en wist op 6 februari 1942 met een groep vrienden uit de belegerde stad te ontsnappen. Na een voettocht van tien dagen bereikten ze Moskou. De rest van de oorlog diende hij in het Rode Leger in de Oekraïne.

Voor het jubileum van het 300-jarige Sint-Petersburg stelden Petrov en andere blokkade-veteranen een boek samen met gedichten en herinneringen. In een van de kamers in het kantoor van de Moskouse organisatie heeft Petrov een 'gedenkkamer' ingericht met foto's, memoires en video's. ,,De mensen verdwijnen, maar de herinnering blijft. Er is weer een nieuwe generatie die moet weten wat er gebeurd is'', zegt Petrov vol overtuiging.

Met zijn medeveteranen bezoekt hij scholen en instituten. ,,Ik ben heel tevreden met de interesse van onze jeugd. Het is voor hen ver weg, deze geschiedenis, en het leven ziet er nu heel anders uit. Jammer genoeg is het begrip van eenheid hun vreemd. Onze overheid heeft de autoriteit en het respect verloren om die sociale eenheid te vormen. Ik ben blij dat de president zelf heeft gezegd dat er te weinig wordt gedaan voor veteranen en voor de jeugd. Waarschijnlijk is er geen land ter wereld dat zijn rijkdommen zo snel heeft weggegeven aan een handjevol mensen. Wij Russen kunnen snel iets afbreken, maar over de opbouw doen we heel wat langer.''

,,Jongeren vergissen zich wel vaak in historische feiten. Dan vragen ze me: 'Die slag bij Stalingrad, waar ligt die stad? Nooit van gehoord'. Ja, dat is echt gebeurd. Hoe dat komt? Ik zal u iets vertellen: ik reisde vorig jaar per boot van Moskou naar Astrachan in het zuiden. We kwamen langs een monument voor de gevallenen bij Stalingrad, alleen stond er 'Wolgograd', zoals de stad nu heet. Voor de oudere generatie. . .'' Petrovs stem schiet vol. ,,Voor ons zijn de symbolen van de geschiedenis niet zozeer met mensen verbonden, maar met de historische feiten, de gebeurtenissen die gedekt worden door die namen als Stalingrad en Leningrad. Bij de Kremlin-muren staan gedenktekenen voor de heldensteden die zich hebben geweerd tegen de Duitsers. Odessa, Leningrad, Sebastopol, en dan plotseling Wolgograd. Dat kan niet, er bestond geen Wolgograd in de oorlog. Het is toch vreemd dat er in Parijs een Stalingrad-plein is, en in Rusland niet?''

,,Ik ben niet voor het veranderen van die namen omdat ik de Sovjetmacht zou verheerlijken of de persoon van Lenin of Stalin. Maar als we de overwinning bij Leningrad eren en vieren, kunnen we toch moeilijk anders dan de stad zo noemen? Het was en blijft de blokkade van Leningrad en niet Sint-Petersburg.''

Foto links: Joeri Petrov overleefde de blokkade van Leningrad. Foto rechts: Inwoners van het toenmalige Leningrad tapten tijdens de blokkade in 1941 water uit de bevroren kanalen. FOTO UIT 'THE SIEGE OF LENINGRAD'

FOTO WENDELMOET BOERSEMA

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden