LENIG IN HET LIEGEN

Wie altijd helemaal de waarheid spreekt, wordt al gauw irritant en a-sociaal gevonden. De leugen is een doeltreffend middel om mensen te binden, angst te bezweren, een organisatie bij elkaar te houden, te sfeer te bevorderen, ruzie te voorkomen. Misschien is er rond de afwikkeling van de Bijlmerramp geen sprake van een complot, maar van een al te menselijk foezelen met de feiten.

Zouden we na een jaar wijzer zijn als we elke dag verplicht de film Rashomon (1950) van Akira Kurosawa moesten uitzitten? ,,Onbegrijpelijk! Dit is wreder dan oorlog, wreder dan vuur, de plaag of hevigste tyfoon'', stamelen een houthakker en een priester, onder een ruïne schuilend tegen een oorverdovende plensbui. Dan trekt de moord op een edelman vier maal aan je voorbij, verhaald door zijn vrouw, een struikrover, de houthakker en -via een medium- de edelman zelf.

Onder de deun van een Japanse Bolero, repeterend maar steeds iets anders, brengen de vier getuigen elk een ander motief en daarmee een andere moord naar voren. In elke waarheid zijn leugens geïncorpereerd. Wie naar dé moord vraagt, naar dé waarheid, beseft niet dat zij zich altijd in meerdere versies manifesteert.

Als de waarheid per definitie rammelt en ons voorliegt, moet het de parlementaire enquêtecommissie Bijlmerrramp zwaar te moede worden. Foezelen we zo ernstig met feiten? ,,We zijn in dat opzicht echte gymnasten'', verzekert sociaal psycholoog prof.dr. H.A.M. Wilke van de rijksuniversiteit Leiden. Cerebrale gymnasten, bedoelt hij: we zijn boven erg lenig om de waarheid naar believen te masseren. ,,Daarbij dekken we elkaar, allemaal, van de Keuringsdiensten van waren tot wij professoren.''

Waarom zijn we met z'n allen partners in leugens? Omdat we teveel te verliezen hebben, begreep Francis Bacon: mochten we alle valse hoop en voorstellingen, alle ijdeltuiterij uit onze geest kunnen bannen, dan bleef er een verschrompeld raderwerk achter. Louter waarheid drukt te zwaar. Als Gullivers reizen op een dag door een wereld zonder leugens voeren, ziet hij er meer hel dan paradijs. Leven in een wereld van waarheid, zonder dubbelzinnigheid en onzekerheid, is leven naar de strengheid van de wiskunde, oordeelt de Australische psycholoog J.A. Barnes in 'A Pack of Lies'.

Onder zo'n onaangename terreur wenst de mens niet te verkeren. Dat bleek uit antropologisch onderzoek onder het Mehinacu-volkje aan de Upper Xingu rivier in Brazilië. In een gemeenschap van amper zestig lieden leefde iedereen op elkaars lip en waren alle handelingen voor ieder zichtbaar. Dáár lag de waarheid op straat, alle reden voor de Mehinacu om werkelijk uit te blinken in leugens en geruchten.

Waarom zijn mensen zo lenig in het liegen, wiens belang dienen ze ermee? ,,In het geval van de Bijlmerramp begrijpen we allemaal dat uit de school klappen niet op prijs wordt gesteld. Wat er werkelijk naar buiten komt hangt af van de balans tussen twee krachten: intern willen we loyaal zijn aan de organisatie die zich als één front naar buiten wenst te manifesteren. Daarnaast willen we onze individuele norm en opvatting doen gelden.'' Voor velen resulteert dat in een zoeken tussen een halve leugen en een halve waarheid, weet prof. Wilke.

Daarmee begint het geschuif. ,,Eenmaal bewilligd in een standpunt - 'Mensen, niets aan de hand!' - , ben je vanwege je publieke image gedwongen je daaraan te houden. Al handelt een voorlichter met zijn boodschap volkomen te goeder trouw, dan nog heeft hij naderhand, als hij beetje bij beetje achter nieuwe feiten komt, niet zomaar de keuze om zijn eerste lezing te herzien.''

Dan klinkt er geloei en gefluit, weet hij, en ook voor een eerlijke voorlichter. Toch klopt het verhaal voor hemzelf niet meer. Maar geconfronteerd met knagende tegenstellingen in de bovenkamer wordt de goochelaar in de mens wakker. De psycholoog Leon Festinger beschreef dat mechanisme in zijn cognitieve dissonantie-theorie. Onze woorden, daden en normen moeten met elkaar in de pas lopen: in het geval van dissonantie praten we de frictie in onszelf weg.

Wilke dist beroemde experimenten op: ,,Als je mensen een opstel over een akelig onderwerp laat schrijven, iets wat tegen hun waarden indruist zoals een pro-Hitler artikel, dan zal hun oordeel over hem daarmee natuurlijk niet positief worden, maar je ziet de proefpersonen een tikje opschuiven. Zeker als er een kleine, symbolische beloning tegenover stond.''

Illustrerend zijn de vermaarde experimenten van de sociaal psycholoog Stanley Milgram, die studenten voor een studie naar de invloed van straf op leergedrag elektroshocks aan anderen liet toedienen, of als beestachtige bewakers tegen gevangenen liet optreden. Dat verfoeilijke gedrag kwam in hun normale repertoire niet voor, maar achteraf 'logen' de studenten zich gemakkelijk naar een rechtvaardiging toe. Dus als minder onderhouden vliegtuigen tenslotte toch veilig blijken te landen, kan de geest van een op zich verontruste reparateur zich heus wel sussen.

Zo overtuigen wij onszelf achteraf, alleen of soms collectief, garandeert Wilke. ,,Toen mevrouw Scratch en haar volgelingen in 1950 moesten erkennen dat de wereld uiteindelijk niet was vergaan, zeiden ze er gelijk bij dat het te danken was aan hun vurige gebed. Zo blijf je geloven in de eigen integriteit.''

Voor de heimelijkheid waarmee dat mechanisme gepaard gaat, hebben we zelf nauwelijks oog meer. ,,In stilzwijgende coördinatie kon dat schandaal van het besmette bloed in Frankrijk duren en duren. Er zijn altijd kapstokken genoeg om de verantwoordelijkheid overtuigend buiten jezelf te leggen: 'Het is eenmaal gebeurd', 'Dat is voor mijn baas, of mijn baas z'n baas', 'Het loopt zo'n vaart niet'. Ben je toch voor een deel zelf verantwoordelijk, dan kun je het nog op het menselijk lot gooien.''

Wie hier met zijn wijze hoofd schudt, krijgt van de sociaal psycholoog mee dat de werkelijkheid van alledag doorspekt is met kleine en grote leugens, die niet hardop klinken: ,,Ga in de keuken van een restaurant kijken: je zult er nooit horen 'Dien maar op, dat oude spul', maar 'Ach, het kan eigenlijk nog wel'. In ziekenhuizen wordt zelden iemand doelbewust volkomen verkeerd voorgelicht, maar het gebeurt. Dan zwijg je, als je collega zwijgt tegenover zijn hartstikke terminale patiënt, die nog grootse plannen aankondigt.'' Liever kun je niet liegen, én niet zwijgen.

Leven met alleen maar waarheid is niet te doen, meende de schrijver T.S. Eliot, maar met leugens? Daar worden we de laatste tijd niet beter in, somberde Oscar Wilde nog eind vorige eeuw. Maar Wilke geeft hoop: ,,Oh, we zijn er zo soepel en gymnastisch in, zo optimistisch en strijdlustig ook: daarmee overleven we.''

Oscar Wilde mocht de indrukwekkendste leugen aller tijden niet meemaken, die van het theekransje bij de loopgraven in Frankrijk rond kerstmis 1914. Hier fungeerde een collectieve illusie als kerstzegen voor iedereen, in zo'n gruwelijk décor: dat was nog eens een knap staaltje van de menselijke hersenen.

Liegen of zwijgen moet wat dat betreft een uitputtende bezigheid zijn, constateert Barnes in 'A Pack of Lies'. Om onszelf overeind te houden zijn we in staat tot zelfbedrog vanwege andermans bedrog. Wat te denken van de Britten die in 1935 weigerden toe te geven dat de Duitse gevechtsboot Bismarck niet aan de Engels-Duitse afspaken over toegestane bootlengten voldeed? Natuurlijk was ie te lang, maar dát erkennen betekende tevens toegeven dat ze waren belazerd.

Hoe komen we zo klein? Loyaliteit is maar een half motief, meent psychologe Esther Backbier van Beleidsonderzoek & -Advies bv uit Den Haag. Zij verrichtte aan de universiteit van Amsterdam een 'leugenstudie' en weet dat angst en schaamte de raadgevers van alledag zijn.

,,Het lijkt van buitenaf misschien dat het bewaren van een collectief geheim de loyaliteit van mensen weerspiegelt, maar ik denk eerder dat er meestal angst voor het eigen hachje aan ten grondslag ligt. Wat willen wij: bondgenoten, een gevoel van veiligheid, van vertrouwen, maar juist om die reden zijn we zo gevaarlijk voor elkaar en daarmee ook zo kwetsbaar. Daarom zijn echte 'klokkenluiders' zeldzaam, mensen die wantoestanden niet aankaarten uit eigen belang of om een collega te pakken, maar omdat ze er 's nachts niet van kunnen slapen.''

In die zin moet vrijwel iedereen de bystander in zichzelf herkennen, degene die toekijkt bij de drenkeling: ,,Dat geldt vermoedelijk ook voor het gebeuren rond de Bijlmerramp. Ik geloof niet erg in de collectieve leugen of een complot van mensen die de koppen bij elkaar staken. Hier beschikken individuen misschien over versnipperde informatie, die op het moment van de ramp niet eens belangrijk leek. Moet ik dat nu nog naar buiten brengen, en in wiens belang? Begrijp eens hoe eng dat is, de rol van boodschapper die iedereen over zich heen krijgt en voor gek wordt uitgemaakt!''

We liegen per definitie, als automatisme om onszelf te beschermen, en anderen, want liegen heeft ook een beschaafde zijde. ,,Liegen is aanvoelen wat mensen willen horen. Stel je voor, een wereld zonder nuttige, vriendelijke en aardige leugens. Je zou nooit meer met een lelijke nieuwe jas thuis kunnen komen. Dat is dé reden waarom notoire waarheidssprekers, altijd eerlijk en recht door zee, zo irritant en a-sociaal worden gevonden.''

Zo bezien is het nogal prijzig om de rol van sociaal wezen te vervullen. We liegen ons door het leven en verdienen er soms zelfs een lintje voor. Plato kon het rechtvaardigen dat het volk met 'nobele leugens' van hogerhand op de been werd gehouden en ook Nietzsche merkte op dat er eerlijk en oneerlijk te liegen valt. Maar meneer pastoor? ,,Tja, dat is een merkwaardige discrepantie. Hoe handig ook, op liegen rust een enorm taboe. Een ander, je vrouw of collega, zul je niet gauw van leugens beschuldigen. 'U bent een fout persoon', dat vindt niemand een fijne boodschap.''

En laten we wel wezen, wat meer open kaart spelen had bij de Bijlmerramp heilzaam kunnen werken, vermoedt sociaal psychologe Mieneke Weenig van de rijksuniversiteit Leiden. Zij deed onderzoek naar het ontstaan van geruchten. ,,In zo'n Bijlmer, waar in korte tijd van alles gebeurt, met alle onzekerheid en paniek, willen mensen uitleg geven aan de situatie om hun angsten te verminderen. Vooral mensen die zelf net niet zijn getroffen.''

Klopt. Toen in '71 de orkaan Dora langs de oostkust van de VS raasde en het verkeer in New Jersey ontregelde, spraken mensen uit de omgeving over talloze doden op de tolwegen, een verwoest spoorwegstation en complete chaos op het vliegveld van Philadelphia. De werkelijkheid: niet één dode en alle vluchten op schema.

We liegen volop, en in geruchten verdraaien we al evenzeer de feiten. Lees in Rumor and Gossip van Ralph Rosnow en Gary Fine over de wonderbaarlijke vormverandering van de Mount Everest na een natuurramp in India. Of over de gluiperige anesthesist van Mattoon (Illinois), die vanaf 1944 tientallen vrouwen verdoofden, én drie waakhonden die om die reden niet aansloegen. Toen ziekenhuizen het nog eens bekeken, bleken alle slachtoffers aan hysterie te lijden en vanaf die dag ging de insluiper, waar ze zelfs tot op Nieuw Guinea van hadden gehoord, in rook op.

Kortom, naast waarheid regeren talloze leugens, illusies en verdraaiingen in onze bovenkamer. De psycholoog H.F.M Crombag illustreerde dat een paar jaar terug met een weinig verheffend relaas: 61 van de 93 ondervraagde studenten verzekerden dat zij de vliegramp op de TV hadden gezien en velen wisten hoe het vliegtuig - horizontaal of verticaal - tegen de flat ramde. Daar waar geen enkel beeld van bestaat.

Onze hersenen hebben hun verhaal altijd gauw klaar. Dat doet Weenig denken aan een Monty Python-scène, waarbij verveelde piloten de nietsvermoedende reizigers garanderen: ,,U hoeft zich niet ongerust te maken, de vleugels staan niet in brand..'' ,,Je begrijpt het gevolg. Zo ging het ook in de Bijlmer. Verzwijgingen, tegenstrijdige verklaringen, hier moest iemand liegen. Dan komen geruchten op gang. Daar helpt straks alleen nog open informatie tegen, uit onverdachte bron. Ik denk niet dat een geruststelling van de RLD nu nog effectief kan zijn.''

Zelfs voor psychologen niet? ,,Merkwaardig, ik wéét als wetenschapper dat, in het geval van geruchten, waar rook is niet per se vuur hoeft te zijn. Rationeel ja, maar steeds kwam er een feitje bij, tot ook ik emotioneel concludeerde dat hier iets ernstig scheef moest zitten.''

Wilke ook? ,,Ja hoor, dit is mis, dacht ik. Hier zit een stilzwijgende overeenkomst tussen autoriteiten achter. Maar wat nu blijft hangen is niet een beeld van verkeerde opzet, maar van incompetentie, van weer eens niet gepraat hebben. Het dreigt een beetje uit te lopen op een klucht, op een klapsigaar.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden