Leni’s droomfilm op het toneel

Scÿnes uit 'Amazones'. De voorstelling laat zien hoe Leni Riefenstahl het mythologische verhaal 'Penthesilea' verfilmd zou hebben. (FOTO'S LEO VAN VELZEN)

Leni Riefenstahl als rabiate aanhangster van Hitler en Penthesilea als kannibaalse minnares van Achilles. Voor Gerardjan Rijnders zijn ze voer voor montagetheater.

’Toen ik in de memoires van Leni Riefenstahl las dat het verfilmen van de ’Penthesilea’ (1807) van Heinrich von Kleist ooit haar droomproject was, wist ik meteen dat ik dat in een stuk over haar wilde gebruiken. Ze zou het in Libië gaan opnemen. Het geld was er. De filmploeg stond klaar. Ze heeft het alleen niet kunnen realiseren vanwege het uitbreken van de oorlog.”

In ’Amazones’ combineert theatermaker Gerardjan Rijnders (1949) de verhalen van twee excentrieke vrouwen uit de recente historie en de mythologie met zijn oude stiel, het montagetheater. „Tijdens de voorstelling worden ’Penthesilea’-scènes live op toneel gefilmd, terwijl ondertussen Leni aan de montagetafel commentaar geeft. Ik maak die film, zoals zij die volgens mij had willen maken. Op basis van een soort Leni Riefenstahl-esthetiek, zoals we die kennen uit haar documentaires en fotowerk. Een verheerlijking van fysieke schoonheid, van een geboetseerde werkelijkheid. Van het project zelf is niets overgeleverd: geen opnames, geen scenario. Wel haar dagboeken, waarin ze schrijft hoe ze het van plan is.”

Leni (in ’Amazones’): „De slachtscènes tussen de Grieken en de Amazones worden opgenomen in de Libische woestijn, vanwege die eeuwig blauwe, wolkenloze hemel. Al die klassieke personages, onder die hoogstaande zon, zullen lijken op gemetselde reliëfs. Vormgegeven, gestolde levens! Ik wil spaarzaam gebruik maken van kleur. Alles moet tussen beige en bruin. De kleuren van de oude tempels aan de Nijl. En dan ineens een veld vol rode rozen.”

Twee vrouwen, gevangen in een waan. De Duitse filmregisseuse Leni Riefenstahl (1902-2003), bekend van technisch geavanceerde en suggestief gemonteerde (propaganda)films als ’Triumph des Willens’ (1935, over een Neurenbergse partijdag) en ’Olympia’ (1936, verslag van Olympische Spelen in Berlijn), verheerlijkte in haar films het naziregime en adoreerde Hitler, maar beweerde tot haar laatste snik dat kunst en politiek niets met elkaar van doen hadden. Amazonekoningin Penthesilea raakt tijdens de Trojaanse oorlog verliefd op Achilles – een doodzonde voor de bewust (deels) borstloze Amazones. Ze slacht hem vervolgens met een meute honden af en vreet hem op.

Om die verhalen in elkaar te schuiven, fungeert het toneel als een filmset: een cameraploeg, rijdende plateaus met acteurs in gestileerde tableaux vivants, de montagetafel van Riefenstahl en drie grote projectieschermen. Op eentje klatert permanent een waterval, op een ander is documentair materiaal te zien, op de middelste de live gefilmde scènes. Grofkorrelige zwart-witbeelden – er wordt een echte oude camera gebruikt – zorgen voor een jarendertigfeer en geven het contrast toneel-filmdimensie. Net als de acteurs: Sylvia Poorta (Leni Riefenstahl) en Fania Sorel (Penthesilea) zetten realisme en pathetische stilering tegenover elkaar.

„De ’Penthesilea’ kende ik intussen wel”, zegt Rijnders, „die heb ik zelf al drie keer gedaan – in Amsterdam, in Berlijn en een keer als regieassistent – maar met Leni Riefenstahl ben ik een jaar of twee bezig geweest. Hoe meer ik las, hoe ingewikkelder het werd. Ze heeft prachtige films gemaakt, maar inderdaad één grote propaganda. Ze was een rabiate aanhangster van Hitler, maar heeft dat na de oorlog altijd ontkend.” Leni (in ’Amazones’): „Wat heb ik nou in godsnaam fout gedaan? Ik heb alleen maar mooie films willen maken!”

Rijnders: „Kunst en politiek zijn natuurlijk nooit te scheiden. Kunst doet altijd een uitspraak over de werkelijkheid. Zelfs een boeketreeks boekje over een mooi arm meisje dat in de armen van een rijke aannemer valt, bevestigt de superioriteit van geld als machtsfactor. Met een werkverbod is Riefenstahl wel relatief zwaar gestraft vergeleken met mensen die nauw met haar samenwerkten.”

In het stuk laat Rijnders haar fel uithalen naar onder anderen een ook buiten Duitsland bewierookte acteur: „Mochten gewoon doorwerken. Kregen zelfs prijzen. Bernhard Minetti, mijn tegenspeler in ’Tiefland’, nota bene. Door Hitler betaald, die film, opgenomen tijdens de oorlog. Hoefde hij niet naar het front. De held van de linkse theatermakers in de jaren zeventig en tachtig.”

„Ze is”, zegt Rijnders, „nooit lid van de partij geworden. Ik denk niet dat dat een bewuste keuze was. Ze heeft wel zelf contact gezocht met Hitler, nadat ze op een massabijeenkomst in zijn ban was geraakt. Ze konden elkaars kwaliteiten natuurlijk heel goed gebruiken. Ze werden zulke goede maatjes dat ze niet meer langs Goebbels hoefde voor toestemming, maar rechtstreeks geld van Hitler kreeg. Haar adoratie zou best eens opportunistischer kunnen zijn geweest dan we denken.”

Leni (in ’Amazones’): „Wat moest ik anders van die aap met dat snorretje? Ik moest zijn geld. Ik onderscheid me niet van al die andere kunstenaars die hun droom door de overheid of een andere mecenas laten financieren.”

„Na de oorlog is ze gaan liegen en draaien en zichzelf voortdurend gaan tegenspreken. Ze ontkende de Holocaust, maar zei ook dat ze Joden had geholpen. Dat dubbele in haar gedrag intrigeerde me. Het maakt haar tot een dramatisch interessant figuur.”

In het stuk geeft Rijnders dat schizofrene een theatrale draai door uit hun rol vallende acteurs haar op haar omstreden houding aan te laten spreken. En haarzelf het pijnlijke, maar ware verwijt dat zij voor haar film figuranten uit een concentratiekamp heeft gehaald, te laten pareren met: „Wat maakt het uit? Hier krijgen ze tenminste goed te eten!”

Afgewisseld met de tekst van Von Kleist, baseerde Rijnders zijn tekst op biografieën en ’Memoiren’ van Riefenstahl. JHet grootste deel is in dialoog gezet met haar veertig jaar jongere partner Horst Kettler. „Ze leerde hem kennen toen zij zeventig was. Met hem heeft ze nog de diepzeefilm ’Impressionen unter Wasser’ gemaakt. Ze heeft toen tien jaar gelogen over haar leeftijd, omdat ze anders haar duikbrevet niet meer had mogen halen. Ze was in alles behoorlijk fanatiek.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden