Lelijke mensen

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouw's filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: De opmars van de beeldcultuur. Overweldigende beelden vreten onze aandacht. Lezen en luisteren kosten vaak te veel tijd. Wat is het verschil tussen beelden en woorden? Laat de beeldcultuur ruimte voor kritisch denken?

Herman Philipse denkt pragmatisch over het onderscheid tussen beeld en woord. ,,Het zijn allebei middelen om informatie over te brengen. Soms zijn beelden efficiënter. Als je de weg in Londen wilt weten, is een kaart handiger dan een beschrijving. Maar soms zijn woorden handiger. Een abstract, filosofisch betoog kun je bijvoorbeeld niet in beelden vertellen.”

Wordt onze cultuur eenzijdig geregeerd door het beeld? De universiteitshoogleraar te Utrecht betwijfelt het.

,,Het woord is niet weg uit onze cultuur. Op televisie wordt gesproken, en ook op internet is bijna alles tekst.”

Zetten beelden minder tot denken aan dan woorden? Philipse: ,,Dat is geen filosofische vraag. Psychologen zouden er een interessant empirisch onderzoek naar kunnen doen. De vraag is dan of beelden dan wel woorden tot meer reflectie leiden.”

Zelf gelooft hij – ook zonder empirisch onderzoek – dat beelden net als woorden tot denken aanzetten.

,,Neem Les Parapluies, van Renoir. Dat schilderij geeft te denken.”

Volgens Philipse zijn er betere redenen om cultuurpessimist te worden.

,,Over de vernietiging van het milieu maak ik me grotere zorgen dan over de beeldcultuur. Een medium – beeld, geluid, tekst – kun je zowel goed als slecht gebruiken. Je kunt er waardevolle dingen mee vertellen of je kunt ermee manipuleren. Natuurlijk zijn er vormen van gebruik van beelden die ik verwerpelijk vind, zoals hidden persuaders in reclame; en natuurlijk is veel van wat op televisie te zien is stompzinnig. Maar dat zit niet in het medium, maar in degenen die het medium gebruiken. Opvoeding lijkt me daarom het belangrijkste; we moeten leren om kritisch naar beelden te kijken.”

Huib Schwab denkt, net als Philipse, dat het woord niet verloren gaat. Op internet en elders zullen woorden van belang blijven. Maar het merendeel van onze informatie krijgen wij nu wel via beelden binnen. Hij wijst op de icoontjes op het beeldscherm van de pc, op de overal te bekijken plaatjes van de verleidingsindustrie, en op de beelden van het wereldnieuws.

Schwab, filosoof en onderwijsvernieuwer, ziet de maatschappij 'esthetiseren'. ,,Of het nu om landschappen, om auto's of om mensenlichamen gaat, het uiterlijk wordt steeds belangrijker.”

De beeldcultuur is heel krachtig, zegt Schwab. ,,Beelden zijn erg dominant. Ik heb de beelden van die onthoofding bijvoorbeeld expres niet gezien, omdat ik weet dat ik ze dan niet uit mijn hoofd krijg. Beeldtaal is iets oerouds, denk maar aan het spijkerschrift. In die beeldtaal ligt de oorsprong van ons bewustzijn. Wellicht is het zelfbewustzijn zelfs ontstaan door een plaatje in een plaatje: ik zie dat ik mijzelf zie.”

Schwab vindt recent hersenonderzoek, waarin wordt aangetoond dat zintuiglijke prikkels enorme invloed hebben op het bewustzijn, zorgwekkend. ,,Kinderen blijken door compuCitypastoraat tergames gewelddadiger te worden.

Zij krijgen last van neurologische afwijkingen. Het Amerikaanse leger gebruikt dezelfde games om rekruten te trainen. Daar zullen nog aardig wat rechtszaken tegen gevoerd gaan worden. Ook tegen bedrijven die ons visueel manipuleren. Want beelden gaan rechtstreeks onze hersenen in.”

Woorden staan niet tegenover beelden, zegt Schwab. ,,Zij zorgen alleen voor het nodige evenwicht. Woorden creëren distantie. Zij gebruiken beelden en roepen beelden op. Zij maken ons los van de zintuigen. Zo wordt een innerlijke ruimte mogelijk, een extra dimensie in het verstand, die door uiterlijkheden heen kan kijken. Er is een reden dat mensen de cultuur altijd in de vorm van verhalen aan elkaar hebben doorverteld. Het gevaar is dat deze menselijke ontplooiingsmogelijkheden niet langer ontgonnen worden. De combinatie van beelden consumptiecultuur kan ervoor zorgen dat kinderen alleen uiterlijk zien en dat de toegang tot de innerlijke ruimte verloren gaat. Met lelijke mensen wordt dan niet meer gesproken.”

Annemarie Mol, hoogleraar filosofie aan de Universiteit Twente, wil beelden ook niet tegenover woorden zetten. ,,Je hebt allerlei vormen van ervaring”, zegt ze. ,,Niet alleen beeld en woord, maar ook muziek en dans, en je kunt fysiek iets meemaken, zoals een wandeling of het bakken van een brood.” Woorden staan volgens Mol niet 'hoger' dan beelden. ,,Het westerse intellectuele leven is erg woordgericht”, zegt ze. ,,Maar dat betekent niet dat we zo hoeven te blijven.”

Ze vindt dat beelden ook plaats kunnen laten voor kritisch denken. Het bewustzijn is volgens haar geen spiegel die de werkelijkheid in beelden vangt, maar iets wat aan die werkelijkheid op verschillende manieren vorm kan geven. ,,In plaats van te vrezen dat het beeld ons overweldigt, zou ik liever willen uitzoeken hoe we niet alleen kunnen leren lezen, maar ook kunnen leren kijken. Kinderen die toegang hebben tot technieken van de beeldcultuur leren al op jonge leeftijd dat er met beelden te manipuleren en te spelen valt. Dat helpt.”

Mol gelooft niet dat mensen geen verweer hebben tegen beelden die op hen worden afgevuurd, al zijn er die ons 'uit de slaap houden'. ,,Sommige beelden blokkeren alle fantasie, en andere vergroten onze verbeeldingskracht. Het lijkt me dus vooral van belang dat we behalve clichématige beelden ook beelden zien die ons verrassen, aan het denken zetten.”

De mogelijkheden om kritisch na te denken worden volgens Mol niet zozeer door de beeldcultuur als wel door de commercialisering bedreigd. ,,Die brengt met zich mee dat het erom gaat zoveel mogelijk mensen te behagen. We hebben ook onbehaaglijke beelden nodig. En bij pakweg de kinderprogramma's van een publieke omroep als de VPRO zie ik beslist interessantere 'verbeeldingen' dan bij die van de commerciële zenders. Niet het beeld, maar de drang, of de noodzaak, om te behagen bedreigt het denken, ook op de universiteiten.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden