Lekker lachen om Hitler

Op het gebied van de roman is Timur Vermes een pionier. Maar wel een wat brave pionier

Zes jaar geleden vond Duitsland het nog een echt debat waard. Toen kwam de film 'Mein Führer' van Dani Levy in de bioscoop. Een satirische fantasie over een depressieve Hitler die er weer bovenop wordt geholpen door een Joodse zieleknijper. Kon dat wel: lachen om Hitler? Wekenlang discussieerden kunstenaars, historici en vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap over de voors en tegens van een komische Hitler.

Toen vorig jaar 'Er ist wieder da' van Timur Vermes verscheen, een Hitlerkomedie in romanvorm, bleef het opmerkelijk stil. Geen debatten in de cultuurbijlagen van de kranten, zelfs geen boze reactie van de Centrale Raad van de Joden in Duitsland. De enige die het boek controversieel noemde was de uitgever, die met die kwalificatie hoopte kopers tot aanschaf prikkelen.

Het boek bleek geen controverse nodig te hebben om een grote schare lezers te bereiken. Een goede cover, een pakkende titel en een stevige marketing brachten het boek 700.000 lezers. De luisterversie bereikte nog eens 300.000 mensen. Ondertussen verschenen er in de serieuze bladen haast uitsluitend kritische besprekingen. Er gaapt in Duitsland kennelijk een diepe kloof tussen de intellectuele literatuurkritiek en het grote lezerspubliek.

Duitsland kent een florerende markt voor satire. Duitsers mogen graag een avondje lachen om zichzelf. Er zijn tal van kleine theaters die cabaret bieden. Op televisie zenden veel omroepen satire uit, ook op primetime. Op de bestsellerlijsten staan altijd wel een paar boeken met een satirische inslag. Duitsers geen humor? Zelf vinden ze van wel. Lachen is, naast voetbal, een favoriete manier van Duitsers om zich te ontspannen.

In Nederlandse ogen is Duitse satire vaak braaf, voorspelbaar en politiek correct. Je kunt ook zeggen: beschaafd in plaats van grof. Dat geldt zeker voor het boek van Vermes. Het óógt misschien incorrect, met dat Hitlerkapsel en die Hitlersnor op de cover. Maar de constructie van Vermes' komedie haalt meteen de angel uit het verhaal. Wat overblijft is een onschuldige komedie van misverstanden.

Maar eerst even van voren af aan. In het boek vertelt Hitler in de ik-vorm hoe hij ergens in het jaar 2011 ontwaakt op een braakliggend stukje grond in het centrum van Berlijn. Dat is wonderbaarlijk en wordt verder niet verklaard. Dat hoeft ook niet want het gaat om het effect: in 'Daar is hij weer' kijken we naar onze hedendaagse wereld door de ogen van de Hitler die in 1945 de wereld verliet.

Wat die Hitler in onze wereld beleeft, berust op twee misverstanden. De mensen met wie hij in aanraking komt, zien hem aan voor een acteur die wel heel erg overtuigend de rol van Hitler speelt. De productiefirma van een commerciële omroep ziet er meteen brood in en neemt hem aan. Omgekeerd ziet Hitler de productiefirma als de nucelus van een nieuwe partij, waarmee hij zijn nationaal-socialistische beweging nieuw leven kan inblazen.

Die constructie biedt de schrijver de gelegenheid een oude, satirische truc uit te halen. Boeken genoeg over tijdreizigers of marsmannetjes die in de hedendaagse wereld worden gedumpt. De hoofdpersoon begint bij nul en verbaast zich over alles wat voor ons gewoon is. Vermes werkt het hele spectrum af. Hij laat zijn personage verbaasd kennis maken met de televisie, de smartphone, de mediawereld.

Hitler ontdekt al gauw dat hij al die nieuwerwetse dingen, die in zijn ogen stuk voor stuk ontsproten zijn aan geniale Germaanse breinen, kan gebruiken voor het verbreiden van zijn wereldbeschouwing. Zijn act in een amusementsprogramma blijkt een groot succes en hij krijgt zelfs een eigen programma. Dat hij door het publiek gezien wordt als een geslaagd schertsnummer, ontgaat hem. Hij denkt dat de Duitsers zijn tirades enorm waarderen.

Het verdienstelijke van het boek is dat Vermes die tirades een echte Hitlersound weet mee te geven. Vermes verdiende na een journalistieke carrière zijn brood vooral met ghostwriting: hij schreef boeken voor anderen in de geest van die anderen. Het idee voor 'Daar is hij weer' kreeg hij toen hij op vakantie in Turkije deel 2 van Hitlers 'Mein Kampf' in handen kreeg. Dat gaf hem het idee om een boek te schrijven 'in de geest van Hitler'.

Hitler beëindigt zijn eerste toespraak in een amusementsprogramma aldus: "Volksgenoten en volksgenotes! De Duitser van tegenwoordig scheidt zijn afval grondiger dan zijn rassen, met als enige uitzondering: de humor. Alleen de Duitser maakt grappen over Duitsers en de Turk over Turken. Dat moet veranderen en dat zál veranderen. Vanaf vandaag, 22 uur 45, grapt de Duitser over de Turk!"

Vertaler Liesbeth van Nes heeft zich moedig door de tekst geworsteld. Lastig was dat die wemelt van de verwijzingen naar typisch Duitse toestanden. Niet elke Nederlander zal weten dat de laatste zin van het citaat verwijst naar het begin van de oorlog in Polen. Van Nes heeft veel klippen omzeild en het sappige Berlijnse accent van Hitlers assistente vervangen door plat Amsterdams. Zo gaat er in de Nederlandse vertaling veel verloren.

Alleen al daarom is het de vraag of de Nederlandse lezer net zo veel plezier aan het boek zal beleven als de Duitse. Bovendien is het voor Duitse lezers nog altijd enigszins ongebruikelijk en daarom extra opwindend om te schuddebuiken over Hitler. Nederland kijkt er niet van op als een cabaretier de Hitlergroet nadoet. Er is maar één Duitse cabaretier die daar succes mee heeft: Henning Wehn. In Engeland.

Toch is de Duitser inmiddels meer gewend dan we in Nederland denken. De film 'Mein Führer' heeft het klimaat veranderd. Topsatiricus Harald Schmidt verschijnt in SS-uniform op tv. Een cabaretier van Turkse komaf leest een avond lang voor uit 'Mein Kampf'. Een grappige bioscoopreclame wekt meelij met neonazi's die hun arm niet meer naar beneden krijgen. Maar in romanvorm was er nog niet zo veel. Vermes is daarin een pionier.

Jammer is alleen dat Vermes' boek uiteindelijk zo saai is. Dat was ook de reden waarom het door de Duitse critici is afgekraakt. Het is veel te lang, veel te uitgesponnen, veel te voorspelbaar en veel te onschuldig. Aan het eind van het verhaal wordt Hitler door een stel neonazi's in elkaar geslagen. Jammer genoeg overleeft hij het, zodat te vrezen valt dat Vermes inmiddels aan een vervolg schrijft. Maar eerst, zo heeft hij laten weten, krijgen we nog de verfilming.

Timur Vermes: Daar is hij weer. (Er ist wieder da) Vertaald door Liesbeth van Nes. De Bezige Bij, Antwerpen; 319 blz, euro 22,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden