Leipzig juicht

De eerbied en opgetogenheid waarmee burgemeester Wolfgang Tiefensee van leipzig afgelopen maandag tijdens een persconferentie Riccardo Chailly als de nieuwe Kapellmeister van het Gewandhaus Orchester introduceerde, spreekt boekdelen. Chailly, tot augustus 2004 chefdirigent van het Concertgebouworkest, wordt beschouwd als de reddende engel van het culturele leven van de stad, als de sleutel tot artistiek en naar men hoopt zelfs financieel succes.

Sandra Kooke

In Leipzig's oudste café 'Zum arabischen Coffee Baum' hangen de muren vol met portretten van Leipziger componisten en musici. Bach, Mendelssohn, Schumann, Wagner, Brahms, Liszt en vele, vele anderen zijn vereeuwigd in de ruimte waar Robert Schumann vanaf 1828 dagelijks kwam en zijn vaste hoekje had. Vlak naast een deuropening is nog een stukje muur leeg. Een plekje voor Kapellmeister Riccardo Chailly misschien? ,,Geen gekke suggestie,'' vindt de directeur van het Gewandhaus Orchester Andreas Schulz. ,,Maar dan moet hij eerst dood zijn.''

Leipzig is trots op zijn musici en weet hoe ze te eren. Chailly's eerste ervaring daarmee - de persconferentie afgelopen maandag vanwege zijn aanstelling als Kapellmeister van het Gewandhaus Orchester en General Musik Direktor van de Oper - moet zijn ijdelheid gestreeld hebben. Omgeven door een haag van fotografen en cameramensen begaf hij zich minzaam knikkend naar zijn plaats achter de halfronde tafel in de Mendelssohnzaal van het Gewandhaus, waar 'tout muzikaal Leipzig' zich tegenover de landelijke pers verzameld had. Met zijn rustige vriendelijkheid en professorale bril leek Chailly volkomen op zijn gemak onder de stroom lofprijzingen die hem ten deel viel. In een charmant Duits kondigde hij glimlachend een kleine revolutie aan in het wat conservatieve Leipzig. Natuurlijk wil hij ook het standaardrepertoire van dit orkest - Bach, Beethoven, Brahms, Bruckner - spelen, maar ook wil hij hedendaagse componisten opdrachtstukken laten schrijven voor het orkest.

Chailly ontving louter enthousiaste reacties. De intendant van de Oper Leipzig, Henri Maier, juicht over Chailly: ,,Hij is een geboren opera-dirigent. Het is een enorm geluk voor een intendant om met hem te mogen werken.'' Collega-dirigent Georg-Christoph Biller zegt versteld te staan van zijn wetenschappelijke interesse in de achtergronden van het werk van Bach. Hoornist Rolf Götz zegt dat het orkest Chailly's muzikale taal meteen aanvoelde en burgemeester Tiefensee herinnert zich Chailly's laatste concert als een van de mooiste concerten die hij sinds de jaren zestig heeft gehoord.

Chailly is 'een dikke vis voor Leipzig' zoals het in de Duitse kranten wordt genoemd; de grote naam die het Gewandhaus Orchester en de Oper (waarvan het Gewandhaus Orchester het vaste orkest is) het internationale aanzien van vroeger terug moet geven. Maar Leipzig is zelf ook niet mis, al heeft het in de tijd achter het ijzeren gordijn een wat obscuur imago gekregen. Het heeft een geweldige muzikale geschiedenis en ook het huidige culturele klimaat is opvallend goed voor een stad met 54000 inwoners.

Aan de rand van het centrum ligt de Augustusplatz, een groots opgezet plein met aan weerszijden het gebouw van de Oper - waar Hartmut Haenchen deze week triomfen viert als 'Stardirigent' in Wagners 'Tristan und Isolde' - en het Gewandhaus. Even buiten het centrum ligt het Mendelssohnhaus, in het centrum is de wereld van Bach te vinden: de Thomaskirche, waar Bach cantor was en begraven ligt, het oude Rathaus met zijn beroemde portret, het Bachhaus met de originele deur van zijn huis.

Ook in de negentiende eeuw was Leipzig een belangrijk muzikaal centrum: Schumann, Liszt, Brahms en Mendelssohn woonden en werkten er. Bij elke stap die je zet, bevind je je in de voetsporen van een beroemde componist. Het Gewandhaus Orchester was toen al een bijzonder orkest. Mozart heeft er gedirigeerd, Carl Maria Von Weber en Clara Schumann speelden er pianoconcerten. Franz Liszt, Hector Berlioz, Gustav Mahler, Richard Strauss, Edward Grieg: ze hebben hier allemaal gedirigeerd of gespeeld. Felix Mendelssohn Bartholdy schreef in 1843 na zijn eerste concert als Kapellmeister: ,,Het orkest is heel goed, met een degelijke muzikaliteit, en ik denk dat het binnen een half jaar nog beter zal worden.''

Zoals Chailly altijd het werk van zijn voorganger Willem Mengelberg heeft bestudeerd, zal Chailly zich nu zeker in Mendelssohn gaan verdiepen. Wie weet zal hij diens omschrijving van het orkest ooit letterlijk herhalen. Chailly heeft een voorliefde voor het verleden en voelt zich daarom extra aangetrokken tot Leipzig. Dat bleek ook tijdens de onderhandelingen, zeggen de directeur van het Gewandhaus Orchester Andreas Schulz en de voorzitter van het bestuur, de hoornist Rolf Götz.

Beiden benaderden Chailly in augustus en september vorig jaar voor een gastdirectie. Sinds Chailly in 1986 een succesvol concert bij dit orkest had gedirigeerd, probeerde het orkest hem steeds voor een gastdirectie te strikken, maar Chailly ging er nooit op in. Ook nu niet, maar toen Götz hem duidelijk maakte dat er ook een plek als Kapellmeister te vergeven was omdat Herbert Blomstedt in 2005 weg zou gaan, raakte Chailly geïnteresseerd. Schulz: ,,We zijn naar Milaan gereisd en hebben een datum voor een gastdirectie in december gezocht. Vanaf september, oktober hebben we intussen meermalen gesprekken gevoerd. Chailly zei nooit: 'Ik kom', maar liet ons veel vertellen. Hij heeft veel gevraagd, ook over details.''

Schulz was op de hoogte van de weerstand van een deel van het Concertgebouworkest tegen Chailly. Eind vorig jaar kwam dat in de pers, maar het heeft Schulz niet beïnvloed. ,,Ik heb er niet met Chailly over gepraat. Dat vond ik ook niet nodig. Het is vrij normaal dat bij een orkest van meer dan honderd man niet iedereen van de chef houdt. Ik heb mij daar geen zorgen over gemaakt. Het was wat anders geweest als het hele orkest zich tegen Chailly had gekeerd.''

Het Gewandhaus Orchester voerde ook gesprekken met andere kandidaten. De namen Christian Thielemann en Daniel Harding vallen steeds, maar Schulz wil ze niet bevestigen. Chailly was de laatste die zich op 13 december in een concert voorstelde. Het orkest had aan de hand van tien punten een profiel voor de nieuwe dirigent opgesteld: hij moest het huidige repertoire kunnen doen maar ook nieuw repertoire aanboren, hij moest opera-ervaring hebben, een platencontract hebben enzovoorts. Op grond van faam, cd-opnames en de herinnering aan het concert in 1986 ging de voorkeur van de musici uit naar Chailly. Maar het belangrijkste was of het op het podium muzikaal klikte. Na een intensieve repetitieperiode en een, nu al legendarisch, concert koos het orkest voor hem. Götz: ,,Het was een zeer goed concert. Wij, orkest en dirigent, begrepen elkaar, spraken dezelfde muzikale taal. Chailly heeft een intensieve manier van musiceren; hij animeert, heeft veel temperament en een zeer grote muzikaliteit.'' Na het concert verdiepte Chailly zich uitvoerig in het muziekleven van Leipzig, vertelt Götz. Hij ging naar de opera en luisterde naar een uitvoering van het Weihnachtsoratorium van Bach in de Thomaskirche. Begin januari deed het orkest Chailly het definitieve aanzoek en na enkele dagen bedenktijd tekende hij op 14 januari.

Te oordelen naar het enthousiasme in Leipzig duurt de euforie voort. Chailly's platencontract met Decca lokt - er zijn vage plannen om pianoconcerten met Brahms op te nemen - Schulz hoopt op een mooie Mahlercyclus, en ook de modernisering van het repertoire ziet het orkest zeer zitten.

Bij de Oper zijn de verwachtingen nog groter. De opera moet meer publiek krijgen en daarvoor is het nodig dat het spelniveau stijgt. Nu zakt het niveau na iedere première, aldus intendant Henri Maier. ,,Als Chailly komt, zullen alle voorstellingen een hoog niveau hebben,'' voorspelt hij. ,,De muziek is de ruggengraat van de opera. Daarom heb ik een goede General Musik Direktor nodig. Chailly is dat.''

Maier kwam acht maanden geleden uit Montpellier naar Leipzig. In Chailly herkent hij dezelfde behoefte aan avontuur en uitdagingen als hij zelf had. ,,Er valt hier iets op te bouwen. Dat is geweldig in deze stad. Ik ben nu bijna 56, maar voel me weer dertig sinds ik hier werk. Het publiek hier houdt van Italiaanse opera's. Dat tekent het gusto van Leipzig, hier heerst een zinnelijkheid, een levensvreugde die zeer afwijkt van bijvoorbeeld het stijve Dresden.''

In Chailly ziet de Fransman een ideale partner. ,,Hij is een echte operadirigent. Ik heb veel van zijn werk gehoord natuurlijk. Hij heeft een instinct voor zang. Hij is een dirigent die nooit op routine zal werken. Hij stelt hoge doelen en kijkt daarna pas of ze te realiseren zijn. Dat spreekt me zeer aan.''

De zwakke financiële situatie van beide instellingen is bekend. Maar het contract met Chailly, die tamelijk duur is, is afgedekt, verzekert Schulz. Voor goede artistieke programma's is echter meer geld nodig. Maier: ,,Chailly wil met goede zangers werken, maar hij verlangt niet het onmogelijke. We moeten het financiële deel goed organiseren. We willen meer co-producties maken met andere huizen om de kosten te spreiden, we willen meer sponsors krijgen. Chailly wil zelf meedenken over fund-raising en sponsors benaderen.'' Tijdens de persconferentie deed Chailly zelf een suggestie. Hij zei te hopen de internationale bekendheid van de Oper Leipzig te kunnen vergroten door opera-opnames met het Gewandhaus Orchester.

Ook Schulz hoopt dat de aanwezigheid van Chailly sponsors aan zal trekken, al waarschuwt hij tegen te hoog gespannen verwachtingen. ,,In dit deel van Duitsland is het bedrijfsleven niet sterk.'' En van de stad is ook niet meer subsidie te verwachten. Het wordt eerder minder, vreest Schulz.

Wie in de buitenwijken van Leipzig de slechte bestrating en in het centrum de vele vervallen barok- en jugendstilpanden heeft gezien, begrijpt hoe zorgelijk de financiële situatie in Leipzig is. Vandaar dat iedereen zoveel waarde hecht aan de nieuwe vestiging van een BMW-fabriek in de stad. Die vestiging heeft de stad trouwens te danken aan het culturele klimaat, zo wordt beweerd. Daarom is de komst van een topdirigent als Chailly niet alleen van artistiek maar ook van economisch belang en hangt er veel van zijn welslagen af.

Net deze week werd bekend dat vijftig kilometer verderop in Dresden de dirigent Marek Janowski het Philharmonisch Orkest gefrustreerd verlaat, omdat de gemeente geen geld heeft voor een nieuwe concertzaal. Naar de persconferentie te oordelen, gaat Leipzig echter vol goede moed de toekomst in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden