Leidse hoogleraren geëerd om protest tegen ontslag Joden

Hun verzet in WOII bleef lang onzichtbaar

Een klein beetje gerechtigheid voor twee Leidse hoogleraren die, net als de bekende Rudolph Cleveringa, in 1940 met een vlammend betoog protesteerden tegen het ontslag van tien Joodse docenten op de universiteit. Vandaag verschijnt een postzegel met de gezichten van Ton Barge en Lambert van Holk naast dat van Cleveringa. De Universiteit Leiden onthulde vorig jaar al drie gevelstenen en een lezenaar om de dappere hoogleraren te herdenken.

De vraag is waarom Cleveringa na zijn toespraak, vandaag 75 jaar geleden, zo beroemd werd en de andere twee in de schaduw bleven. Lou de Jong schreef in zijn werk over de oorlog een fors stuk over Cleveringa, maar liet de andere twee ongenoemd. In 1970 kwam er een Cleveringa-leerstoel. Op 48 plaatsen in de wereld wordt vandaag een Cleveringa-lezing gehouden.

De protesten van Van Holk en Barge waren anti-nazi genoeg om ophef te veroorzaken. Als hoogleraar anatomie maakte Barge in zijn lezing gehakt van de rassentheorieën van de bezetter. Hij maakte duidelijk dat er niet zoiets was als een Duits ras; er was slechts sprake van een Duits volk: een mengeling van Oost-Baltische, Scandinavische en Zuid-Duitse typen. Het Joodse ras bestond evenmin, dat was een mengeling van hoofdzakelijk Aziatische rassen, zo hield hij zijn studenten in het Anatomisch Laboratorium voor.

De tekst van Barge kennen we dankzij Willy Hijmans, destijds student geneeskunde en diep onder de indruk van Barges toespraak. Hij is nu emeritus hoogleraar immunologie, en een van de initiatiefnemers om de namen van de twee andere 'Cleveringa's' aan de vergetelheid te ontrukken.

De lezing van ethicus Van Holk is bekend dankzij een studente die destijds aantekeningen maakte. Een paar uur na Cleveringa, ook in het Academiegebouw, zei Van Holk dat hij 'diep geschokt' was door het beleid van de bezetter. "Wij voelen de maatregelen als een smaad de universiteit en ons volk aangedaan, als een ernstige schade voor onderwijs en wetenschap, als een zedelijk en godsdienstig onrecht".

De studente Van Benthem Jutting (haar voornaam is onbekend) schreef later in unversiteitsblad Mare dat zij zich de toespraak nog helder kon herinneren. "Ook het gezeefde licht door de ramen, de stilte en de beklemming, de paar dozijn ademloos luisterende studenten, de wat archaïsch en poëtisch aandoende, maar tegelijk zo reëel indringende zinnen waarmee de hoogleraar zijn verontwaardiging en zijn mededogen uitte." Volgens de studente ging er een 'rimpeling van teleurstelling en ontnuchtering' door de rijen toen hij aankondigde verder te gaan met zijn college. Een zucht van opluchting klonk toen duidelijk werd dat hij zou spreken over het begrip 'vrijheid' van de Joodse filosoof Baruch de Spinoza.

Judith Bosch, kleinkind van Van Holk, weet dat hij, Cleveringa en Barge goede vrienden waren. "Zij zagen elkaar ook buiten het werk. Zij vonden elkaar aardig en dronken dan een borrel, terwijl de vrouwen beneden thee dronken."

Bosch weet ook dat zij gedrieën het besluit namen om in colleges te protesteren tegen bijvoorbeeld het ontslag van hun collega-hoogleraar Meijers die zij alle drie goed kenden. "Dat gebeurde in de werkkamer van mijn grootvader aan de Plantage in Leiden."

Cleveringa werd op de dag van zijn rede gearresteerd. De aanhoudingen van Van Holk en Barge volgden later. Zij kwamen allemaal in het gijzelaarskamp in Sint-Michielsgestel terecht en overleefden de oorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden