Leeuwarder Courant / Beschaving als succes

De Leeuwarder Courant bestaat 250 jaar en is daarmee de oudste Nederlandse krant. Historicus Marcel Broersma zoekt verklaringen voor dit Friese succesverhaal.

Het gaat niet geweldig met de regionale kranten. Bijna allemaal zien ze de laatste tientallen jaren hun oplage zakken. De Leeuwarder Courant heeft daar géén last van. Met 250 jaar is zij de oudste krant van Nederland en ze groeit nog steeds, jaarlijks met ongeveer vijfhonderd abonnees.

Marcel Broersma bestudeerde het geheim van dit aanhoudende succes. Vandaag hoopt hij aan de Rijksuniversiteit Groningen te promoveren op zijn studie 'Beschaafde Vooruitgang. De Wereld van de Leeuwarder Courant, 1752-2002'. Morgen viert de krant in schouwburg De Harmonie in de Friese hoofdstad het jubileumfeest in aanwezigheid van koningin Beatrix.

De 'Leeuwarder' of 'LC' heeft Broersma's promotieplaats gefinancierd, een bijdrage aan de wetenschap die mooi past in het beeld van het blad dat Broersma in zijn proefschrift oproept: de LC was een verlichte, tamelijk deftige krant, die zijn publiek iets wilde meegeven. Met behulp van de krant moest de lezer zich kunnen ontwikkelen tot een volwaardig burger.

Aan die ambitie heeft de krant door de jaren heen consequent vastgehouden, constateert de onderzoeker verrast. ,,Het heeft me echt verbaasd dat de grondtoon gedurende meer dan twee eeuwen niet is gewijzigd. Kennelijk hadden opeenvolgende hoofdredacteuren veel gevoel voor traditie en continuiteit.'' En voortdurend waren er voldoende lezers die zo'n degelijke krant apprecieerden. ,,Oók arbeiders'', zegt Broersma. Zeker toen in het Interbellum de krant goedkoper werd. ,,Als je de LC las, was je niet van de straat.''

'Beschaafde vooruitgang' is het eerste proefschrift over de geschiedenis van een regionaal dagblad. Niet eerder verscheen er bovendien een pershistorische studie die zo'n lange periode bestrijkt. Broersma gaf ruim vier jaar geleden een baan als journalist bij de LC op, om aan dit project te beginnen. Het leverde een lijvig, fraai geillustreerd boek op, waarvan al vierduizend exemplaren zijn verkocht, wat ongewoon veel is voor een dissertatie. ,,Daaraan zie je dat de Leeuwarder Courant leeft, en dat de lezers meeleven met de krant'', aldus de promovendus.

Om de journalistieke ontwikkeling van de Leeuwarder te achterhalen, onderwierp hij met tussenpozen van tien jaar steeds een week lang de kranten aan een systematische inhoudsanalyse. Daarnaast nam hij vele jaargangen door vanaf 1752. In dat jaar richtte uitgever Abraham Ferwerda de krant op. Hij huurde twee vooruitstrevende, oecumenisch denkende dominees in als redacteuren. Volgens de predikanten was er behoefte aan een krant met een breder aanbod van onderwerpen dan de 'ordinaire nieuwspapieren'.

De LC verscheen tot 1757 alleen op zaterdag, daarna ook op woensdag en vanaf 1879 iedere dag. In de begintijd werd het nieuws uit diverse andere bladen gehaald. Opvallend was de thematische indeling, zegt Broersma. ,,Terwijl alle andere kranten een geografische indeling hadden, schaarde de LC berichten onder bijvoorbeeld 'wetenschap'. Zodoende kon de lezer er kennis van nemen dat vrijwel gelijktijdig een ontdekking was gedaan in zowel Parijs als Bologna.''

In de rest van haar geschiedenis toonde de LC zich geen journalistieke vernieuwer. Voorzichtige verandering was juist haar handelsmerk, naast politieke neutraliteit. De krant vermeed partijpolitieke standpunten. Ze beschouwde de wereld vanuit een moreel perspectief. Burgerlijke normen als tolerantie, harmonie, orde en fatsoen vormden de leidraad. Dat ging zover dat gebeurtenissen die strijdig waren met die normen domweg niet bestonden in de wereld die de Leeuwarder Courant haar lezers voorspiegelde.

Zo werd een onstuimige protestmars van arme Leeuwarders in de strenge winter van 1892 nagenoeg genegeerd, vertelt Broersma. ,,Met hooivorken en spaden trok een meute werklozen naar het stadhuis, onder het scanderen van de leuze: brood, honger, revolutie! Het stadsbestuur vond dit enorm bedreigend en kondigde de staat van beleg af. Samenscholingen werden verboden en militairen moesten de orde handhaven. Maar de LC meldde slechts dat een opgeschoten groepje jongeren zingend door de straten had gelopen. Toen echter dezelfde ontevreden burgers een week later rustig vergaderden in een keurig zaaltje, wijdde de krant daar een hele pagina aan.''

De LC was dus geen politiek richtingenblad en evenmin een hijgerige krant die inspeelde op de emoties van het publiek. Ze koos een middenpositie in het spectrum van kranten en dat was een goede strategie, stelt Broersma vast. Het maakte de krant minder vatbaar voor provinciale censuur die in de achttiende heerste. En ook het risico om de gunst van lezers en adverteerders te verliezen was zo kleiner. Natuurlijk was ook de kundige bedrijfsvoering belangrijk voor het voortbestaan. De uitgevers van 'het hoofdblad van Friesland' waren goede kooplieden, schrijft de historicus. Ze voerden een behoedzaam investeringsbeleid maar kwamen op cruciale momenten in actie.

Broersma schrijft het succes van de krant echter vooral toe aan journalistieke aspecten. Stijl en inhoud werden heel geleidelijk aangepast aan de eisen van de lezers. En al kreeg ook de LC onder invloed van de toenemende concurrentie van andere media de nodige luchtige rubrieken: ze bleef bij de uitgangspunten die sinds 1752 golden. ,,De krant ging niet op de hurken voor de lezer zitten, maar bood hem een uitdaging in de vorm van gedegen artikelen. Als hij zich wilde ontwikkelen, moest hij daar wel wat moeite voor doen. Vandaar ook de titel: de krant omarmde de vooruitgang maar die moest wel beschaafd verlopen.''

Naast de bijdrage die de krant wilde leveren aan de algemene ontwikkeling van haar lezerspubliek, speelde de Leeuwarder volgens Broersma een grote rol in de definiëring van een Friese identiteit. ,,De krant zag dit als een cultureel proces dat niet in tegenspraak was met de vorming van de Nederlandse natiestaat. Door vanaf de negentiende eeuw nieuws uit alle hoeken van de provincie te brengen schiep ze een gevoel van verbondenheid tussen de Friezen. En in beschouwende artikelen kregen de lezers impliciet of expliciet ingeprent dat zij een gedeelde geschiedenis en een eigen taal hadden.''

De promovendus noemt de LC zoals die tegenwoordig onder leiding van hoofdredacteur Rimmer Mulder wordt gemaakt een regionale kwaliteitskrant. ,,Het binnen- en buitenlandse nieuws wordt niet klakkeloos overgenomen van de persbureau's, maar grondig herschreven. Men volgt het regionieuws heel serieus, al is de LC niet erg gericht op primeurs. Zij brengt het nieuws liever pas wanneer het grondig is uitgezocht. De commentaren op de voorpagina zijn goed geschreven. En er is veel aandacht voor cultuur'', zegt Broersma die zelf historische boeken recenseert voor de krant.

Hij is onlangs begonnen met een onderzoek naar de problemen van regionale kranten en denkt dat andere bladen een voorbeeld kunnen nemen aan de LC: ,,De lezers iets méér bieden dan ze vragen, hen niet proberen te behagen, een stabiele koers varen, een eigen kijk hebben, ik denk dat dat toch is wat lezers van een krant verwachten.''

Beschaafde Vooruitgang. De wereld van de Leeuwarder Courant, 1752-2002, Friese Pers Boekerij. 35 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden