Leek het op de werkelijkheid, dan was het mislukt

Raymond Roussel: Indrukken van Afrika. Vert. Marij Elias. Nieuwe Indrukken van Afrika. Vert. Sjef Houppermans. Van Oorschot, Amsterdam; 354 blz. - ¿ 45.

Raymond Roussel werd in 1877 geboren als zoon van een rijke beursmakelaar. Hij studeerde aan het conservatorium in Parijs maar besloot op zijn zeventiende zijn leven aan de poëzie te wijden.

In een soort roes schreef hij zijn eerste boek, ervan overtuigd een meesterwerk te scheppen. Toen erkenning van zijn genie uitbleef, raakte hij in een crisis, waarvoor hij werd behandeld door de psychiater Pierre Janet, die zijn ziektebeeld beschreef in zijn boek 'De l'angoisse à l'extase'.

Na het overlijden van zijn moeder erfde Roussel een enorm vermogen, dat hem in staat stelde zijn boeken in eigen beheer uit te geven en een excentriek luxe-leven te leiden. In de jaren 1920-21 maakt hij een wereldreis naar India, Australië, Nieuw-Zeeland, Tahiti, China, Japan en Amerika. Voor zijn reizen in Europa beschikte hij over een negen meter lange slaapauto met zitkamer, slaapkamer en badkamer.

Hij reisde altijd alleen, vergezeld door twee chauffeurs en een kamerdienaar. Maar hij reisde niet om zich te laten inspireren. Zijn werk kwam volgens hem helemaal uit zijn eigen verbeelding voort en als iets in zijn boeken of toneelstukken op de werkelijkheid leek, dan was het mislukt.

In de loop der jaren werd Roussel steeds depressiever en raakte verslaafd aan slaapmiddelen en tranquillizers. In 1933 schreef hij zijn laatste werk, 'Comment j'ai écrit certains de mes livres', dat postuum moest worden uitgegeven. Op 14 juli 1933 overleed hij in Palermo, aan een overdosis drugs.

Van 'Locus Solus' is een paar jaar geleden een vertaling uitgekomen bij Perdu, en nu is bij Van Oorschot 'Indrukken van Afrika' (gevolgd door 'Nieuwe Indrukken van Afrika') verschenen. Roussel schreef dit boek in 1910. Omdat het nauwelijks werd opgemerkt, bewerkte hij het voor het theater in de hoop een groter publiek te bereiken. Het toneelstuk maakte indruk op een aantal surrealisten, onder wie Marcel Duchamps, maar het verhoopte succes bleef uit.

'Indrukken van Afrika' is geen reisboek, zoals de titel kan doen vermoeden. Het verhaal gaat over de Afrikaanse keizer Talou VII van Ponukele die tot koning van Drelchkaff wordt gekroond. Ter gelegenheid van de kroning wordt er een voorstelling gegeven door de 'Club der Weergalozen'. Dit is een groep kunstenaars, wetenschappers en artiesten die toevallig schipbreuk hebben geleden voor de kust van Afrika. Ze voeren een bizarre show op met behulp van allerlei 'kunstmachines'. Er is een machine die landschappen schildert, een die componeert, een die tapijten weeft, etc. etc. Tussen de optredens van de machines door voeren artiesten hun kunsten uit en worden er wrede excecuties voltrokken.

Elke machine wordt heel nauwkeurig beschreven en het zal niemand verwonderen dat Roussel een groot bewonderaar van Jules Verne was. Maar waar de machines bij Jules Verne dienden om een doel te breiken (de maan, de zeebodem) hebben ze bij Roussel geen praktisch nut; ze lijken alleen bedoeld om verbazing te wekken.

Roussel schreef volgens een methode die hij later heeft uitgelegd in 'Hoe ik sommige van mijn boeken heb geschreven'. Zijn methode is gebaseerd op homonymie: een spel van woorden en betekenissen. Dit procédé wordt in het verhelderende nawoord van Sjef Houppermans uitvoerig uiteengezet. Houppermans is ook de vertaler van de 'Nieuwe indrukken van Afrika', die niets met de 'Indrukken van Afrika' te maken hebben. Het is een vertelling in verzen waarin Roussel weer een heel ander procédé toepaste. De tekst bestaat uit verschillende 'lagen', die in de oorspronkelijke uitgave tussen enkele, dubbele tot zelfs vijfdubbele haakjes stonden.

In de vertaling is gebruikgemaakt van kleuren, en dat schijnt oorspronkelijk ook Roussels bedoeling te zijn geweest. Maar inmiddels had hij bijna al zijn geld erdoorheen gejaagd en kon hij zich zo'n dure uitgave niet meer permitteren.

De literaire waarde van zijn werk is moeilijk te bepalen. De taal van Roussel is emotieloos en zakelijk, hij tekent met droge lijnen een reeks fantastische, bizarre beelden. Er wordt van de lezer een zeker doorzettingsvermogen gevraagd, maar na de aanvankelijke verwondering en verwarring raak je toch gefascineerd. De homonymie waarop Roussels procédé gebaseerd is, gaat in de vertaling grotendeels verloren. Overigens is het de vraag of Franse lezers dat procédé zo gemakkelijk zullen herkennen en of het alle raadsels rond Roussels werk kan verklaren. Hoe meer je over hem te weten komt, hoe gecompliceerder hij lijkt te zijn.

Tot en met 16 maart is er in museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam een kleine tentoonstelling over 'Impressions d'Afrique' te zien. Daarbij is een zeer informatief boekje uitgegeven, onder redactie van Harm Geerlings, met een reeks artikelen over Roussel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden