Lectuur over belangrijke vragen

glossy | In het Theologisch elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit. Vandaag: een magazine met als thema de dood.

Dat verwacht je niet: Katja Schuurman als boegbeeld van een glossy over de dood. Het is een onderwerp dat zij - en wie niet - normaalgesproken liever uit de weg gaat. Toch ligt 'Dood' nu in alle kiosken en supermarkten om 'het ultieme' voor een breed publiek bespreekbaar te maken. Lukt dat?

Gerard de Korte, bisschop van het bisdom Den Bosch: "De glossy opent met een werkelijk prachtig gedicht (zie kader). Dat ademt een verlangen naar het eeuwige dat ik ook verder door het blad heen opmerk. Verder is de seculiere samenleving natuurlijk nadrukkelijk aanwezig. Het is opvallend trouwens, dat slechts een minderheid gelooft dat het met de dood definitief is afgelopen. Maar het verlangen naar eeuwig leven wordt nergens expliciet gekoppeld aan het klassiek belijdend christendom. Die stem mis ik eerlijk gezegd wel een beetje in dit blad.

"Als je mij nu vertelt dat deze glossy is gemaakt door christenen dan moet ik zeggen dat ik dat zelf niet ontdekt zou hebben. Ik waardeer het zeer hoor, dat ze op deze manier het gesprek over de dood een plek geven. Maar waarom hoor je de stem van het klassieke christendom niet gewoon explicieter? Nu is er wel een 'preek' van de Amsterdamse Zuidas-dominee Ruben van Zwieten opgenomen, maar die zegt dat hij niet gelooft in een hierna-nog-maals en draagt zo te zien een meer vrijzinnig christendom uit. Ook zonder te willen evangeliseren had een blad als dit gerust mensen gevoeliger mogen maken voor de christelijke boodschap van opstanding en eeuwig leven."

Voor Manuela Kalsky, bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, laat de glossy juist de veelkleurigheid zien waarmee we in onze samenleving een onderwerp als de dood benaderen. "Je ziet hoe divers het levensbeschouwelijke landschap is. De makers doen een poging die pluraliteit in beeld te brengen en daarbinnen laten ze ook de christelijke stem klinken. Bijvoorbeeld in de verschillende portretten door het blad heen. Betrekkelijk weinig aandacht is er echter voor de manier waarop mensen uit andere religies tegen de dood aankijken. Dat verkoopt waarschijnlijk niet. Daar is een witte sterk geseculariseerde doelgroep niet in geïnteresseerd. Wel is er een schematisch overzicht opgenomen waarin wordt uitgelegd hoe de verschillende religies tegen de dood aankijken, maar dat vind ik eerder verwarrend dan verhelderend."¿¿

Anders dan de Korte vindt Kalsky dat de makers hun 'christelijke taak' juist wel goed verrichten: "Ze faciliteren het gesprek over belangrijke vragen rondom dood en leven. Op die manier geven ze hun traditie op een eigentijdse manier door. En tegelijkertijd verplaatsen ze zich erin hoe een ander ernaar kijkt. Dat vind ik goed. Nu de kerk als bepalende factor in de samenleving is weggevallen, laat dat een leegte achter op levensbeschouwelijk gebied. Een Afrikaanse theoloog zei ooit tegen me: 'Wij hebben hier materiële armoede, maar jullie in het Westen hebben spirituele armoede.' Rond de dood merk ik die verlegenheid en armoede van dichtbij. Als er onder mijn niet-gelovige vrienden een sterfgeval is kijken ze al gauw naar mij. 'Jij bent toch theoloog?' Ze weten zich geen raad met afscheid nemen. Het wordt inderdaad tijd dat we ons de vraag stellen: 'Wat draagt mij in leven en sterven?'"¿¿

De Korte viel nog iets anders op in de glossy: "Onder het kopje 'reparatie voor iedereen' staat dat een groeiende groep christenen gelooft dat uiteindelijk iedereen na de dood gelukkig wordt. Kortom: geen eeuwige hel en verdoemenis, maar hoop op iets als 'alverzoening'. Binnen het katholicisme kennen we dat al langer. In navolging van de theoloog Hans Urs von Balthasar is er tot in de hoogste regionen van de kerk sprake van een zeker heilsoptimisme. Zelfs pausen spraken de hoop uit dat Gods barmhartigheid groter is dan de duisternis van mensen. Het zit ook in de liturgie: in één van de gebeden bij de eucharistie wordt gebeden voor de doden 'van wie de gelovige gezindheid alleen door U gekend wordt'. En de heilige Theresia van Lisieux zei: 'Ik geloof in de hel, maar ik hoop dat hij leeg is'. De theoloog Origenes beweerde dat Gods liefde zo groot is, dat hij niet door mensen geblokkeerd kan worden. Daarin heeft hij volgens de kerk wel te stellig gesproken, maar de hoop daarop is altijd in de kerk aanwezig geweest."

Kalsky: "Ik geloof ook niet in hel en verdoemenis. Maar ik begrijp best dat mensen van wie de geliefden slachtoffers van misdaden zijn geworden dat wel doen. In het Westen is het misschien niet meer zo actueel dat God oordeelt na de dood. Maar in andere delen van de wereld, waar mensen in opstand komen tegen een onrechtvaardig regime en sterven omwille van gerechtigheid is het geloof in die genoegdoening misschien wel nodig. In een situatie van onderdrukking wil je weten dat je niet voor niets bent gestorven. Je ziet hoe sterk theologie contextueel bepaald is.

"Ik vind Katja Schuurman overigens een goede keuze als boegbeeld van deze glossy. Ze vertegenwoordigt onze cultuur als ze eerlijk toegeeft dat ze het liefst eeuwig wil leven en zich daarom wil laten invriezen. Je ziet haar worstelen met haar angsten en met het opgeven van controle. Maar langzaamaan begint ze te beseffen dat de dood een vorm van overgave is aan iets dat je nu juist niet onder controle hebt."

Openingsgedicht uit de glossy 'Dood'

'De geest wil eeuwig leven, of een goede reden horen waarom dat niet kan. De geest wil dat de wereld haar liefde, haar bewustzijn beantwoordt. De geest wil de hele wereld kennen, en de eeuwigheid, en God. Het hulpje van de geest, het lichaam, daarentegen, is bereid genoegen te nemen met twee gebakken eieren bij het ontbijt.'

(uit: Annie Dillard, Teaching a Stone to Talk)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden