Lea Dasberg

Waar komt moraal vandaan of, anders gezegd, aan welke bron ontlenen wij ons besef van goed en van kwaad? De zaal in de Utrechtse Jaarbeurs volgde professor Lea Dasberg in haar zoeken naar antwoord op deze vragen (de tekst van haar lezing staat elders in deze krant) met grote concentratie. Natuurlijk uit beroepsmatige belangstelling. Per slot van rekening waren ze in de Jaarbeurs voor de tweejaarlijkse Nationale Onderwijstentoonstelling en was de lezing in het programma van die beurs opgenomen. Maar uit de vragen na afloop bleek een even grote persoonlijke interesse.

Wat wel opviel was, dat er intens en met instemming geluisterd werd naar een betoog dat het stevig opnam voor de joods/christelijke traditie, ferm pleitte voor morele educatie op de scholen en onomwonden opriep de eettafel in het gezin als plaats van gesprek serieus te nemen. In het favoriete lesprogramma van Lea Dasberg is ruim plaats voor vakken als geschiedenis en literatuur (desnoods ten koste van computerkunde). Moraal is immers niet alleen een kwestie van argumenteren, maar ook van kennis.

Ook op moreel gebied hoeven we immers het wiel niet opnieuw uit te vinden. Anderen zijn voorgegaan en als we bereid zijn ons door hen bij onze morele keuzen te laten inspireren, moeten we wel weten wat ze te vertellen hebben.

Het was een aantal jaren geleden nogal in de mode om naar de geschiedenis van het verzet in de tweede wereldoorlog te kijken met een rood of op z'n minst roze gekleurde maatschappijkritische bril op de neus. De tegendraadsheid van het verzet viel vanuit de optiek van deze brildragers vooral te verklaren uit een aversie tegen autoriteit. Dat kwam goed uit, want de anti-autoritaire opvoeders van die dagen plachten hun eigen kleinen deze houding met de paplepel in te gieten. Gezag was so wie so al iets verdachts. De term fascisme viel dan ook al snel en er was een sterk gevoel dat er een ononderbroken lijn liep van het verzet tegen de Duitsers naar de eigen maatschappijkritische acties.

Bij deze gezagskritische instelling hoorde de eis dat gezagsdragers, op welk niveau ook maar, steeds tot verantwoording bereid moesten zijn op straffe niet gehoorzaamd te worden. Want, gehoorzamen omdat gezag nu eenmaal boven een mens geplaatst is, hadden we juist in de oorlog niet gezien waar die Befehl ist Befehl-mentaliteit toe geleid had?

Het christelijk verzet, de opstand der gezagsgetrouwen zoals de journalist Ben van Kaam het genoemd heeft, paste maar uiterst moeizaam, of eigenlijk niet, in deze kaders. Tot opstand kon een mens immers alleen uit een subjectief gemotiveerde verzetshouding komen en niet uit een of andere gehoorzaamheid aan een hogere instantie. En toch was het juist gehoorzaamheid, zo hield professor Dasberg haar gehoor in de Jaarbeurs voor, die communisten zowel als gereformeerden tot verzet inspireerde. En communisten en gereformeerden, we weten het, dat zijn precies de bevolkingsgroepen die percentagegewijs de meeste verzetsmensen opgeleverd hebben. Een opvoeding tot gehoorzaamheid aan gezag en aan strak omschreven normen en waarden leidt dus niet per definitie tot aangepastheid. Integendeel, wie gezag in de vorm van een hogere, objectief bepaalde norm accepteert krijgt last met zijn geweten als hij zaken om zich heen ziet gebeuren die haaks op die norm staan. Zo iemand heeft maar weinig woorden nodig, zijn ogen vertellen hem genoeg.

De anti-autoritaire periode ligt inmiddels al flinke tijd achter ons. Een pleidooi als van Lea Dasberg voor opvoeding tot gehoorzaamheid wordt dan ook niet meer beschouwd als een 'gepasseerd station' (een van die typerende uitdrukkingen van spraakmakers die zichzelf als het hoogtepunt van menselijke ontwikkeling zien). Het sluit integendeel aan op de hedendaagse behoefte het vaste punt voor eigen denken en handelen op meer te baseren dan alleen op het eigen subjectieve gevoel. Woorden als traditie, gezag en gehoorzaamheid krijgen er een nieuwe inhoud door. Een pleidooi voor de eettafel thuis en geschiedenis- en literatuurlessen op school waar verteld en gediscussieerd wordt, hoort daarbij. Kennis opdoen, daarover discussieren en tenslotte zelf kiezen.

Hoe zou een morele opvoeding anders moeten verlopen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden