Le Pen is het probleem niet

Het probleem van Frankrijk is niet Le Pen. Het probleem van Frankrijk is de kloof tussen elite en volk, die groter is dan ooit. Frankrijk heeft een nieuwe elite nodig om die kloof te overbruggen, zegt filosoof Gérard Noiriel.

Gérard Noiriel hoort tot de intellectuele elite van Frankrijk. Hij doceert aan de Ecole Normale Supérieure (ENS), een van de Grandes Ecoles, de superuniversiteiten die de toplaag van de Franse maatschappij afleveren. Noiriel publiceerde in 1988 een baanbrekend historisch onderzoek naar immigratie in Frankrijk. In dat boek (Le Creuset français, De Franse smeltkroes) rekende hij af met de mythe dat, sinds de revolutie van 1789, in Frankrijk uitsluitend autochtone Fransen leven. Noiriel liet zien dat een op de drie Fransen tenminste één buitenlandse voorouder heeft als je slechts drie generaties teruggaat.

Dat onderzoek was politiek pikant omdat bij de presidentsverkiezingen van 1988 de extreem-rechtse Jean-Marie Le Pen met 14,5 procent van de stemmen definitief zijn plek opeiste in het politieke landschap. Veertien jaar later bereikte dezelfde Le Pen met 16,9 procent van de stemmen zelfs de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen.

Noiriel: ,,Linkse spijtoptanten deden er na die eerste ronde waarin ze Jospin hadden laten struikelen, alles aan om hun slechte geweten kwijt te raken. Ze gingen in het antifascistische verzet door het schrikbeeld van Le Pen als staatshoofd als realistisch te presenteren. Dus moest iedereen die van dat idee gruwde na de tweede ronde wel opgelucht zijn omdat we met de schrik vrijgekomen waren. Iedereen blij omdat Chirac tachtig procent haalde! Het was ongehoord. Maar het kwaad was al geschied. Onder het voorwendsel dat een vijfde van de publieke opinie extreem-rechts steunt, heeft een rechts en conservatief programma volledige legitimiteit gekregen van de kiezers, inclusief de linkse.''

Is dat de werkelijke invloed van extreem-rechts?

,,Ja, absoluut. Je kunt ervan uitgaan dat Le Pen nooit de macht zal krijgen. Noch langs electorale weg noch via een machtsgreep. Het gevaar van extreem-rechts zit niet in het spookbeeld van een nieuw fascisme of nazisme. Dus moet je daar ook niet mee schermen om de mensen ervan te overtuigen dat Le Pen een gevaar is. De kiezers zijn niet gek. Je moet ze de waarheid vertellen. Extreem-rechts verziekt heel veel in dit land. In de paar stadjes waar ze daadwerkelijk de macht hebben, op plekken waar ze directe invloed hebben zoals gemeenteraden of regionale parlementen, maar ook in veel algemenere zin, door hun discours. Ze dragen veel bij aan het in stand houden van een onderstroom van vreemdelingenhaat en racisme die - en dat blijkt uit veel sociologisch onderzoek - bijvoorbeeld verantwoordelijk is voor discriminatie op de arbeidsmarkt, bij de toewijzing van huizen en op scholen. De afgelopen vijftien jaar zijn die vormen van discriminatie toegenomen doordat Le Pen de extremistische politieke opvattingen die eraan ten grondslag liggen heeft gelegitimeerd.''

Maar de aanhang van Le Pen zal, volgens de verwachtingen, nooit groter worden dan twintig procent van het electoraat.

,,Daar gaat het niet om. Waar het werkelijk om draait is de vertaling die Le Pens electorale kracht krijgt in het legitieme politieke krachtenveld. De zogeheten democratische partijen voeren een beleid dat in rechtse richting radicaliseert. Het asielrecht, een van de belangrijkste verworvenheden van de Franse revolutie, wordt niet meer als politiek ideaal gezien. Het is alleen nog een lastige plicht waar men zoveel mogelijk vanaf probeert te komen door aanscherping van de regels. De mensen waarom het gaat verzanden in jarenlange bureaucratische procedures. Ik vind dat schandalig. Ik heb elke gelegenheid aangegrepen om daar met politici, op ministeries en in debatten over te praten. Maar er werd absoluut niet naar me geluisterd. Ook niet door linkse ambtenaren en politici. Ze bleven maar herhalen: maar wat doen we dan tegen Le Pen?. Alsof je niet over dingen kunt nadenken zonder hem erin te betrekken. De kracht van extreem-rechts is niet dat het zijn oplossingen weet door te drukken, maar dat ze bepalen over welke vragen het debat gaat. Ze stellen de politieke agenda vast.''

Maar burgers hebben problemen met de aanwezigheid van immigranten. Ze voelen ze daardoor onveilig.

,,Er zijn plekken waar het dagelijks leven inderdaad moeilijk is, omdat er voortdurend dreigingen zijn en geweld. Maar laten we het niet overdrijven, het gaat om een beperkt aantal gevallen. Studenten van ons hebben onderzoek gedaan in een aantal van de brandhaarden van de afgelopen jaren, zoals de wijk les Mureaux in Mantes-la-Jolie bij Parijs. Die studies wezen uit dat de mensen daar heel ongelukkig zijn over het beeld dat de media van hun woonplaats hebben geschapen. Het ging in veel gevallen om plotselinge geweldsuitbarstingen in wijken die relatief kalm zijn. Voor je het weet dichten de media aan bepaalde problemen een eeuwigheidswaarde.''

Bent u nu niet bezig de werkelijkheid mooier voor te doen dan zij is?

,,Die verdenking laad je gemakkelijk op je als je genuanceerd probeert te zijn. Maar wat moet je verstaan onder onveiligheid? Volgens mij is de grootste onveiligheid de onzekerheid over het hebben van werk. Heb ik morgen mijn baan nog? Vind ik een baan als ik van school kom? Dan het geweld. De meest voorkomende vorm van geweld in Frankrijk is het geweld binnen het gezin: kindermishandeling, vrouwen die in elkaar geslagen worden. Daar hoor je vrijwel niemand over. Er zijn organisaties die al jaren tegen de bierkaai vechten om aandacht te krijgen voor huiselijk geweld. En dan maken de media plotseling een heel nummer van auto's die met graffiti beklad worden of die in de fik gestoken worden. Ik zeg niet dat dat niet erg is, maar je moet het wel in proporties zien.''

,,In volkswijken heeft geweld trouwens altijd een plek gehad. Daar bestaan prachtige historische studies over, bijvoorbeeld over Belleville, de oude arbeiderswijk in het twintigste arrondissement van Parijs. Alle onderzoek wijst uit dat het geweld sinds de negentiende eeuw over het geheel genomen is afgenomen. Er is geen sprake van meer geweld maar van een lagere tolerantiedrempel. Dingen die in arbeidersmilieus vroeger heel gewoon waren, heten nu geweld, omdat de mensen de avond tevoren een reportage op de televisie gezien hebben.''

,,Dat neemt niet weg dat je aan die gevoelens iets moet doen. Als mensen het zo ervaren, dan is het werkelijkheid. En als ze vervolgens besluiten om hun stem te geven aan politici die beloven dat er morgen geen onveiligheid meer is dan aan iemand die een genuanceerd verhaal houdt met veel aandacht voor sociale problemen, dan houdt het eigenlijk op.''

Is het een inschattingsfout geweest van Jospin om zo'n opstelling te kiezen?

,,Hij was eerlijk en dat heeft hem opgebroken. Maar zijn echte probleem was dat de socialistische partij niet stevig met zijn beide benen in de maatschappij staat. Het is niet voldoende drie immigranten van de tweede generatie op je lijst te zetten. Om aansluiting te vinden bij die gemeenschappen moet je moeite doen en dat is niet gebeurd. Eerste en tweede generatie immigranten tellen samen minstens vijf miljoen mensen, waarvan velen stemrecht hebben. Heel wat van die stemmen gaan naar rechts en zelfs extreem-rechts. Maar wat belangrijker is: de kloof tussen elite en volk is in Frankrijk nog nooit zo groot geweest als nu.''

Waarom is die kloof nu groter dan ooit?

,,Omdat er in Frankrijk geen arbeidersbeweging meer bestaat waarmee je je kunt identificeren. Die rol is in Frankrijk heel lang gespeeld door de communistische partij. Die integreerde de mensen aan de onderkant van de samenleving door nee te zeggen tegen heel veel ontwikkelingen. De communistische partij is intussen zieltogend. Mensen die de behoefte voelen nee te zeggen kunnen dat nu alleen maar doen door op Le Pen te stemmen. En degenen voor wie dat onmogelijk is, omdat ze zichzelf niet willen verloochenen bijvoorbeeld, lopen de kans in de val te trappen van het moslimfundamentalisme.''

Hoe voorkom je zulke ontwikkelingen?

,,Die vraag raakt de kern van de problemen die linkse partijen overal hebben. Het ontbreekt aan een alternatief links program om de banden te herstellen met het nieuwe proletariaat èn om te komen tot een vernieuwing van de elites. Wie gelooft dat links van de ene op de andere dag de nieuwe onderklasse weer kan overtuigen, door naar de mensen te gaan en met een toverstokje te zwaaien, die komt bedrogen uit. Sociale bewegingen en emancipatiebewegingen komen niet uit de lucht vallen. Waar zijn vandaag de dag de tussenpersonen en de sociale verbanden waarop links zou kunnen steunen om een deel van de mensen terug te halen die bij extreem-rechts zijn beland? Hoe bereik je dat die mensen zich weer openstellen voor meer progressieve opvattingen, voor universele idealen? Daarvoor heb je andere politici nodig en ook wetenschappers die de problemen van de nieuwe onderklasse van binnenuit kennen, maar wel in staat zijn die met de noodzakelijke intellectuele distantie te bekijken.''

De vernieuwing van de elites is niet echt een program voor de korte termijn.

,,En toch moet dat met prioriteit gebeuren, want de elite hoort een afspiegeling te zijn van de maatschappij. Daar is nu geen sprake van. Maar wie daar zijn tanden in zet stuit op een maffia van vriendennetwerken, instellingen en grandes écoles, de superuniversiteiten. Jospin heeft begin jaren negentig als minister van onderwijs de moed gehad om een - overigens mislukte - aanval in te zetten op de classes préparatoires, de plek waar de grote scheiding plaatsvindt en de kloof ontstaat. Bij ons aan de Ecole Normale Supérieure (ENS) is driekwart van de studenten afkomstig van twee Parijse lycea: Henri IV en Louis-le-Grand, die allebei op vijfhonderd meter van ons hoofdgebouw in de Rue d'Ulm liggen. Families die hun kinderen naar de ENS willen sturen, trachten hun kinderen op een van die twee lycea te krijgen. Die kinderen worden al vanaf hun veertiende of vijftiende voorbereid op de keiharde competitie van de classes préparatoires.''

,,Kinderen van immigranten hebben zelden een dergelijke familieachtergrond. Met als gevolg dat de overgrote meerderheid van de leerlingen van de grandes écoles en de classes préparatoires kinderen zijn van mensen die daar zelf gestudeerd hebben. Zo reproduceert de elite zichzelf. Er is net een statistisch onderzoek verschenen waaruit blijkt dat minder dan tien procent van de studenten op de vier belangrijkste grandes écoles uit de arbeidersklasse komt. In de jaren vijftig was dat bijna dertig procent! Ook als je rekening houdt met de veranderde samenstelling van de beroepsbevolking, dan nog blijkt hieruit de kloof tussen elite en volk.''

,,Immigrantenkinderen komen hooguit op een gewone universiteit terecht waar ze aan hun lot worden overgelaten. Collega's die aan universiteiten werken raken ontmoedigd door de enorme uitval van studenten. De universiteiten hangen er maar wat bij. Maar daarover wordt met geen woord gerept als het over integratie gaat. Dan gaat het over schooluitval, over de onveiligheid. Maar deze vorm van uitsluiting hoort er ook bij.''

,,En bij het hoge percentage kinderen van immigranten dat geen diploma haalt, kun je ook wel een paar kanttekeningen maken. Onderzoeken waarin zowel herkomst als sociaal-economisch milieu meegewogen worden, laten zien dat immigrantenkinderen het niet veel slechter doen dan autochtone kinderen uit eenzelfde sociaal-economisch milieu.''

,,Cultuur speelt een marginale rol. Maar de meeste immigrantenkinderen komen nu eenmaal uit de laagste sociaal-economische milieus. Als aan de sociaal-economische voorwaarden voldaan is, dan komt het met de integratie wel goed.''

U pleit voor een nieuwe klassenstrijd?

,,Voor nieuwe vormen van politisering. De problemen in het onderwijs en met de elitevorming moeten op tafel komen. Of we gaan door op de ingeslagen weg, in dit kastensysteem, met als gevolg een steeds grotere kloof binnen de maatschappij en een toenemend risico van een gewelddadige explosie. Of we kiezen ervoor de elitevorming en het onderwijssysteem te veranderen, zodat er verbindingen kunnen ontstaan met het nieuwe proletariaat en de manier van politiek bedrijven verandert. Een andere weg is er niet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden