Le Havre, een nooit ingeloste belofte jubileert

De installatie ‘Catene de containers’ van kunstenaar Vincent Ganivet. Beeld AFP/ANP

Le Havre had de stad moeten worden die Frankrijk veranderde van boerenland in zeevarende natie. 500 jaar na haar stichting trekt de stad toeristen met haar moderne architectuur, maar de toekomst ziet er niet best uit.

Op de muren van de kaden van het Bassin du Roi zijn sierlijke stukken roestbruin staal geschroefd. De motieven zijn ontleend aan de tierelantijnen op de wanden van de slaapkamer van de stichter van Le Havre, koning Frans I (1494-1547). Het water laat algen en mosselen achter op de installatie, die volgens het moderne kunstjargon op een informatiebord ‘verhalen over een verdrongen verleden openbaart of juist verhult’. Een standbeeld van Frans, de blik gericht op de einder, overziet dit oudste stukje van de haven die hij in 1517 liet bouwen.

Het geheel stemt een beetje melancholiek. Want Le Havre is vooral een nooit ingeloste belofte. De stad getuigt van een fascinerende maar mislukte poging om van boerenland Frankrijk een zeevarende natie te maken. Hier, aan de monding van de Seine, wilde Frans een haven die groot genoeg was om het steeds drukkere verkeer over water te verwerken, een haven die vooral ook groot genoeg was om de verovering van de nieuwe wereld te organiseren die de vorst niet aan de Spanjaarden wilde overlaten.

Le Havre had de belangrijkste stad van Frankrijk kunnen worden, wellicht mee kunnen spelen in de eredivisie van handelssteden Amsterdam, Venetië, Antwerpen en Londen. Maar de koningen, Frans voorop, peinsden er niet over om er te gaan wonen. Liever bleven ze in hun geraffineerde kastelen aan de Loire waar zij zich overgaven aan de genoegens van de jacht en zich richtten op de core business van Franse vorsten: oorlogvoeren. Parijs, dat in het midden van niets lag, mocht de rol van hoofdstad blijven spelen.

Staatsdenken

Vijf eeuwen lang kreeg Le Havre, of enig andere Franse havenstad, nauwelijks middelen om zich te ontwikkelen. Onder anderen de kardinalen Richelieu en Mazarin, de sterke mannen aan het Franse hof in de zeventiende eeuw, en Napoleon I en Napoleon III en probeerden nog wel het een en ander, maar het wilde nooit echt lukken.

Bij dat falen speelde een rol dat Frankrijk weinig op had met een economisch model dat gebaseerd was op private zelfverrijking door handel en later industrie. In het typisch Franse staatsdenken – een top down-benadering zou men nu zeggen – was weinig ruimte voor particulier initiatief dat in de zeventiende eeuw een zompige uithoek van Europa, de Nederlandse Republiek, transformeerde tot het financiële centrum van de wereld. In een aristocratische cultuur worden rijken geboren, niet gemaakt. In een omgeving waar een ‘VOC-mentaliteit’ heerst is het vaak andersom.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

De Sint-Jozef kerk. Beeld RV

Met de erfenis van dit gedachtengoed worstelt het land eigenlijk nog steeds. De Franse Revolutie van 1789 brak weliswaar de heerschappij van de aristocratie maar de staat met zijn anti-maritieme obsessie bleef oppermachtig. Dat Frankrijk vaak moeite heeft met concurrentie, de vrije markt en globalisering, zo noteerde de econoom en adviseur van diverse presidenten Jacques Attali onlangs, is mede het resultaat van deze afkeer van het ruime sop. “Die voedt nog altijd het wantrouwen tegen verandering, innovatie en avontuur en fnuikte de ondernemersgeest.”

Revolutie

Le Havre is nu de grootste haven in de wereld op het gebied van wijn en sterke drank en de grootste containerhaven van Frankrijk. Maar dat zijn de enige lijstjes die de stad aanvoert. In Europa bezet de stad een vijfde plaats op de havenlijst, op zeer grote afstand van nummer 1 Rotterdam. Op de wereldranglijst is Le Havre nummer 65.

In 1995 verwerkte Le Havre een miljoen containers, Antwerpen twee en Rotterdam vijf miljoen. Dat aantal nam toe, vorig jaar waren het er 2,5 miljoen. Maar Antwerpen en Rotterdam profiteerden nog veel meer van de globalisering die in de laatste twintig jaar in een stroomversnelling terecht kwam: Antwerpen noteerde in 2016 10 miljoen containers, Rotterdam 12 miljoen.

Natuurlijk, Antwerpen en Rotterdam zijn verbonden met het krachtige Duitse achterland en Le Havre is alleen maar de natuurlijke haven van Parijs. Maar Antwerpen wist zelfs de belangrijkste haven voor de Parijse regio te worden. Le Havre mist een goede aansluiting met spoor- en waterwegen, 87 procent van alle geloste goederen wordt verder getransporteerd over de weg. Op dit gebied was de concurrentie slagvaardiger, terwijl de Franse autoriteiten toekeken. Het kan nog veel erger worden, waarschuwt de havenbelangenvereniging, de Union Maritime et Portuaire du Havre (UMEP). Le Havre dreigt de concurrentieslag te verliezen, omdat de grote rederijen in de wereld (Maersk, MCM en het Franse CMA-CGM) op dit moment hun allianties en hun losplaatsen herzien. Een tweede, mogelijk dodelijk gevaar is een project voor een nieuw kanaal van 107 kilometer dat de Seine met de Schelde verbindt.

De graafwerkzaamheden voor deze ‘containersnelweg tussen Antwerpen en de regio Parijs’ zouden eind dit jaar moeten beginnen. Als dit plan, dat tot grote opluchting van de Havrais vaak is uitgesteld, werkelijkheid wordt, zullen de containerreuzen nog vaker voorbij varen. “Dan kan het afgelopen zijn met ons”, aldus UMEP-voorzitter Michel Segain.

De achterstand werd vorig jaar nog eens extra benadrukt door een andere Franse kwaal: stakingen. Zeventig schepen (vijf procent van het totale verkeer) lieten Le Havre dat jaar voor wat het was. “Dat heeft ons in een context van toenemende concurrentie ook niet geholpen”, zegt Segain met veel gevoel voor understatement. “Sociale vrede is een voorwaarde voor onze ontwikkeling. Maar om de boel te redden is meer nodig, zonder een ware revolutie komen wij niet uit de problemen.”

De revolutie van Segain, zelf actief in de opslag van landbouwproducten, bestaat uit een groots plan om de infrastructuur van Le Havre en die van Parijs en Rouen te verbeteren. Geld heeft de Franse staat niet meer, maar misschien kan Europa (met de zogenoemde Juncker-fondsen voor strategische investeringen) uitkomst bieden, hoopt Segain. Bovenaan zijn verlanglijstje staat een ‘kattenluik’ van 100 miljoen euro dat een directe toegang tot de Seine geeft.

Het wordt tijd dat men beseft wat Le Havre voor de werkgelegenheid in de wijde omtrek betekent, onderstreept Segain. “In Le Havre zorgt de haven voor 20.000 directe en indirecte banen, als je kijkt naar de hele Seine hebben we het over 60.000 banen. En elke duizend containers extra zorgen voor vijf nieuwe banen.”

Stalingrad aan Zee

Terwijl het de komende jaren misschien wel een kwestie is van er op of er onder voor Le Havre, is het toerisme een lichtpuntje in de duisternis. De belangstelling trekt aan en de Lonely Planet-reisgidsen geven Le Havre dit jaar een plaats in een toptien van bestemmingen in Europa die je dit jaar zou moeten bezoeken. De avant-gardistische architectuur van de stad vormt een aangenaam contrast met andere Normandische steden als Honfleur die over een stokoud, maar erg druk centrum beschikken.

Het centrum, gebouwd na een Brits bombardement in september 1944 dat in het kader van de voorbereiding van de invasie tachtig procent van de stad in puin legde en 2000 mensen doodde, geldt als een attractie vooral sinds het in 2005 de status kreeg van cultureel erfgoed. Architect Auguste Perret (1874-1954), die tekende voor het wederopbouwproject, geldt als een van de aartsvaders van de moderne architectuur. Le Corbusier, de Picasso van de architectuur volgens de kenners, erkende alleen Perret als leermeester.

Le Havre is vaak Stalingrad aan Zee genoemd, vanwege de voorkeur van Perret voor beton en het feit dat communistische burgemeesters het er lange tijd (van 1965 tot 1994) voor het zeggen hadden. Maar wie de moeite neemt door het oeuvre van Perret te wandelen zal beamen dat die bijnaam onterecht is. Nergens zijn Perrets gebouwen lomp, het is altijd bijzonder beton dat met mooi weer zelfs een roze uitstraling krijgt. Hij paarde esthetiek aan de eis om vooral snel – de Havrais bivakkeerden jarenlang in houten barakken – en goedkoop te bouwen.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

‘Le Vulcan’ van de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer. Bijzondere architectuur trekt veel toeristen naar Le Havre. Beeld RV

De appartementen zijn sinds de Unesco-promotie sterk in waarde gestegen en in trek bij een zekere elite die ook de fietspaden en de tram (sinds 2012) weet te waarderen. Die laatste aanwinst dankt de stad voor een deel aan premier Edouard Philippe die tussen 2010 en zijn recente benoeming door Macron burgemeester was.

Le Havre heeft daarbij het beste werk te bieden van de Braziliaanse bouwmeester Oscar Niemeyer die een theater-bibliotheek bouwde die in 1982 in gebruik werd genomen, Le Volcan. Niemeyer dankte de opdracht aan het feit dat hij communist was, maar dat is in het licht van het spectaculaire resultaat een onbeduidend detail. Met zijn gebogen lijnen is deze ‘yoghurtpot’, zoals de volksmond het gebouw heeft gedoopt, een swingend antwoord op de strakke regelmaat van Perret waar het door wordt omringd.

Volgens sommigen is de stad aan het verhipsteren. “Het stadsbestuur probeert een elitair publiek te verleiden om hier te gaan wonen”, zegt bijvoorbeeld de schrijver-fabrieksarbeider Jean-Pierre Levaray. “Dat lukt nog niet heel erg, maar ze willen het heel graag.”

Levaray beaamt dat meer kapitaalkrachtige bewoners niet slecht zouden zijn voor de stad. “Maar dat is iets anders dan dat je probeert alles wat herinnert aan het roerige verleden op sociaal gebied uit te wissen. Zo is er bij de viering van het 500-jarig bestaan geen aandacht voor de beruchte stakingen die we hier hebben gehad.”

Binnenkort verschijnt een boek, ‘Le Havre la rebelle’, waarmee de anarchist Levaray – die zelf in de chemische industrie werkte en onder andere de roman ‘Putain d’usine (Klotefabriek)’ publiceerde – het beeld compleet hoopt te maken. “Want die tegendraadse onderstroom hoort bij deze stad, die laat zich niet het zwijgen opleggen.”

Nog te zien in Le Havre

Le Havre telt 714 kleine strandhuisjes, een waar instituut in de stad. Ze waren tot nu toe altijd wit en mochten niet versierd worden. De Nederlandse designer Karel Martens voorzag ze in het kader van 500 jaar Le Havre van kleur. In het Musée d’art Moderne André Malraux (MuMA) is nog tot 20 augustus in het kader van 500 jaar Le Havre de overzichtstentoonstelling van het kunstenaarsduo Pierre et Gilles te zien. Gilles Blanchard, de schilder van de twee, werd geboren in Le Havre. Zie voor info: www.muma-lehavre.fr. Liefhebbers omschrijven het werk als ‘eclectisch en magisch’, minder enthousiaste recensenten spreken van ‘homo-erotische kitsch’. Van 9 september tot 8 oktober opent de expo ‘Impression soleil levant’.

Altijd de moeite waard in Le Havre: het Maison du Patrimoine (181 rue de Paris) organiseert architectuurrondleidingen, onder andere in een wederopbouw-appartement van Auguste Perret dat in originele jaren vijftig-staat verkeert.

Zie voor info: www.muma-lehavre.fr en www.lehavretourisme.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden