Recensie

Laurie Langenbach was een feministe met een hang naar lastige mannen

Laurie vond dat je ook als feministe aantrekkelijk voor mannen mocht zijn. Beeld Willemijn Damave

De autobiografische teksten van Laurie Langenbach (1947-1984) tonen een talentvolle schrijfster die haar tijd niet mee had.

Over de impact van 'Geheime Liefde', de debuutroman van Laurie Langenbach uit 1976, bestaat een geestige anekdote. In het boek doet Langenbach vrijmoedig verslag van haar drie jaar durende heimelijke liefde voor Jan Timman. De schaker wordt in de roman alleen in metaforen beschreven ('die koele groene ogen, iets geloken, omfloerst maar volstrekt alert') maar door de pers werd deze onbeantwoorde liefde indertijd rap ontmaskerd.

De Britse schaakkampioen Nigel Short deed er later zijn voordeel mee. Als voorbereiding op een schaakmatch tegen Timman las hij Langenbachs boek, 'dat helemaal niet over schaken maar over neuken ging', aldus Short in een interview. Het gaf hem zo'n andere kijk op zijn tegenstander, dat hij niet meer tegen hem opkeek, en voelde dat hij hem kon verslaan, wat vervolgens ook gebeurde.

Het zal niet vaak zijn voorgekomen dat een sporter een wedstrijd won dankzij het lezen van een roman. Hoe 'Geheime Liefde' schaker Timman 'ontmantelde', is nu terug te lezen in 'Brieven, dagboeken en een geheime liefde' van Laurie Langenbach, bezorgd en ingeleid door Rutger Vahl. Een nieuw deel in de privédomein-reeks dat een rijk en boeiend beeld biedt van deze bijna vergeten, altijd zoekende en vaker ongelukkig verliefde schrijfster.

Tekst loopt door onder afbeeldingen. 

Jan Timman en Rob Hartoch tijdens het Friesche Vlag toernooi in april 1975. Foto: Franka van der Loo. Beeld RV

'Precieze en eerlijke' pen

Vahl stuitte bij het onderzoek voor zijn biografie van muzieklegende Wally Tax op brieven van Langenbach, die de laatste vijf jaar van haar leven een liefdesrelatie had met Tax. Vaag herinnerde Vahl zich de in 1984 aan kanker overleden jonge vrouw, een geziene figuur in de jaren zeventig tenslotte, niet alleen geliefde van Wally Tax, ook vriendin van bekende schrijvers (Heere Heeresma), radiomakers (Willem de Ridder), interviewster van sporthelden en musici. 

Vahl werd geraakt door haar 'precieze en eerlijke' pen, ging op zoek naar vrienden en familie, vond bij hen meer brieven en wist de Arbeiderspers geïnteresseerd te krijgen.

Naast het romandebuut bevat dit privédomein ook Langenbachs correspondentie met haar moeder en nichtje, liefdes- en wanhoopsbrieven aan Wally Tax, brieven aan collega Heere Heeresma en uitgever Peter Loeb (met wie ze een brievenboek maakte), dagboekaantekeningen, en een meeslepende inleiding van Vahl zelf over het tragische korte leven van Langenbach die haar naam, haar uitstraling en haar talent mee had, maar niet haar tijd, zo blijkt.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Laurie voor de spiegel. Foto: Franka van der Loo. Beeld RV

Opgegroeid op Borneo en in Libië, kind uit het tweede huwelijk van een Nederlandse geofysicus en een oorlogsweduwe die het Jappenkamp ternauwernood overleefde, belandde ze pas als puber in Den Haag en aardde nooit helemaal in de Hollandse domineescultuur.

Als feministe met roodgestifte lippen, sexy outfits en een hang naar moeilijke mannen, kreeg ze het aan de stok met medestrijdsters in de late jaren zeventig toen in de vrouwenbeweging beklemmende dogma's als 'je gaat niet met je onderdrukker naar bed' nog omarmd werden. Aan de andere kant stond de literaire elite ook niet zo te wachten op haar bekentenisproza. 

'Geheime Liefde' werd bij verschijning alom gekraakt, zo noteert Vahl, waarbij vaak op de vrouw werd gespeeld. 'Omhooggevallen bij gebrek aan gewicht', schreef Maaike Meijer, toen criticus van de Volkskrant, "een vreselijk en genant boek', vond Aad Nuis in HP. 'Een bakvisdroom', 'veredeld Libelle-proza' oordeelden anderen.

Helemaal ongelijk hadden die critici niet maar veertig jaar na dato is 'Geheime Liefde' toch een plezier, alleen al omdat je nu in sfeer en stijl zo heerlijk de jaren zeventig proeft. Radiomaker en Fluxus-kunstenaar Willem de Ridder die bij een weerzien opmerkt: 'je leeft meer vanuit je middelpunt dan vroeger, niet?'

Tekst loopt door onder afbeeldingen.

Boven: Laurie met het blad Interview van Andy Warhol. Foto: Pim de la Parra Onder: Laurie met een kruisje om haar nek. Foto: Willemijn Damave Beeld RV

'Maagje'

Pikant is (nog steeds) dat het allemaal om schaker Jan Timman draait. Dat híj dat 'maagje' heeft 'waar drie plooien in liggen', en dat híj zich na de onenightstand - die tegen het slot dan eindelijk plaatsvindt - snel weer uit de voeten maakt. Verbazingwekkend eerlijk is het ook, dit verslag van eindeloze hunkering. Je begrijpt niet goed hoe deze levenslustige vrouw maar blijft vallen op die zwijgzame 'jij' die amper sjoege geeft. 

Een paar los-vaste ontmoetingen in de Amsterdamse sociëteit De Kring zijn genoeg voor bladzijden lang gepeins. Niet dat de 'ik' het zelf wel begrijpt. 'Behekst' noemt ze zichzelf. En: "Mijn liefde voor jou is als malaria (...) net als ik in genezing begin te geloven word ik wakker met koorts." De adorerende jijvorm herinnert aan de romans van Marguerite Duras die destijds ook over onmogelijke passie schreef. Alleen Langenbach heeft minder grip; rake observaties en mooie passages over haar vrije, idyllische jeugd leggen het af tegen de lang uitgesponnen vertwijfeling.

Innemend en ontroerend zijn haar brieven, vooral die aan haar nichtje, voor wie Laurie de rol van wijze tante vervult. In de brieven aan Tax, wiens drugsverslaving ze pas na twee jaar ontdekte, klinkt opnieuw de strijd. Hoe onafhankelijk te blijven en toch lief te hebben?

Toen ze als romanschrijfster debuteerde had Langenbach al naam gemaakt als journalist en zangeres. Ze componeerde liedjes (Herman Brood jatte er twee), maar schrijven is haar grootste ambitie, en ze betoont zich ook in haar brieven gedreven en uit op respect. Zo pikt ze het niet als opdrachtgever Nieuwe Revu haar portret van Ruud Krol, waarin ze zijn lichaam bewondert, heeft aangekeild met het denigrerende 'Langenbach: verliefd op Ruud Krol'.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

De cover van Geheime liefde. Beeld RV

Vechtlust

Tragisch wordt die vechtlust in de brieven die ze vlak voor haar dood naar haar moeder stuurt uit Japan. Macrobioot Langenbach geloofde niet in de westerse geneeskunst. Voor de behandeling van haar baarmoederhalskanker zocht ze advies bij de (later voor mishandeling veroordeelde) voedingsadviseur Adelbert Nelissen en genezing via Okidotherapie in Japan.

Daar groeit haar twijfel doordat de Japanse begeleiders zich zelf niet aan hun strenge leefregels houden. Ze eten hun buik rond terwijl de patiënten hongerlijden en steeds weer op reis worden gestuurd 'om flexibiliteit en onthechting te oefenen'. Langenbach verliest de moed soms, maar troost ook haar moeder. Uiteindelijk zal ze het advies krijgen om reguliere medische hulp te zoeken maar dan is het al te laat.

Had zij meer tijd van leven gehad dan was ze uitgegroeid tot de Nederlandse Virginia Woolf, beweerde Heere Heeresma later. Dat zijn te grote woorden natuurlijk, maar deze verzamelde teksten tonen haar oorspronkelijkheid en schrijftalent, en maken zeker ook nieuwsgierig naar de verhalen in haar latere, beter ontvangen bundel 'Gevallen Vrouwen'. Hopelijk een volgend project van Rutger Vahl.

Laurie Langenbach - Brieven, dagboeken en een geheime liefde
Privédomein nr. 292. Arbeiderspers; 491 blz. 
€ 27,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden