Latour wil de feiten voor zich laten spreken

Over de auteur

Filosoof en wetenschapsantropoloog Bruno Latour (1947) bestudeert de relaties tussen wetenschap, technologie en samenleving. 'Wij zijn nooit modern geweest' stamt oorspronkelijk uit 1991 en is nu opnieuw in het Nederlands vertaald. Eerder verscheen hier al 'Wetenschap in actie' (1988).

Centrale stelling

Voor de premoderne mens waren natuur en cultuur innig verweven: brand een offer voor de god van de oogst, en regen daalt op de akkers neer. Veel van die aannames zijn sinds de Verlichting door wetenschappers onttakeld. Homo sapiens anno nu waant zich 'modern' door de wereld op te splitsen in natuur en cultuur, een wereld dus waarin mensen en dingen in strikt gescheiden domeinen bestaan. Die waterscheiding is stevig in de grondwet verankerd: de politiek treedt op als vertegenwoordiger van de mensen, en de wetenschap als woordvoerder van de dingen. Wel zo overzichtelijk.

Maar waar plaatsen we dan 'hybriden' als computers, robots, ingevroren embryo's? Enerzijds zijn ze cultureel, want wij hebben ze gemaakt; maar ze zijn ook natuurlijk, want zij zijn niet onze activiteit. Zijn ze biologisch, sociologisch, sociobiologisch? Volgens Latour merk je aan dergelijke vragen al dat een 'moderne' schifting van cultuur en natuur in de praktijk onhoudbaar is. Blijkbaar zijn we dus niet zo modern als we zelf denken. En misschien moeten we dat ook helemaal niet willen zijn, want zo'n dualistische houding leert ons niets over de wildgroei aan intieme relaties tussen mensen en 'stemloze, natuurlijke niet-mensen'.

Wat moet er dan gebeuren? In ieder geval is er een 'Parlement der Dingen' nodig, meent Latour. Nee, daarmee bedoelt hij niet dat iedere aardappel en schemerlamp recht heeft op een zetel in de senaat. Eerder wil Latour erkend zien dat de helft van onze politiek wordt geproduceerd binnen wetenschap en techniek, en dat de helft van de natuur binnen de samenleving wordt gemaakt.

Opvallende zin

"Het einde van de geschiedenis wordt hoe dan ook altijd weer door geschiedenis gevolgd."

Reden om dit boek niet te lezen

Sommige filosofen lichten eerst nauwgezet hun begrippenapparaat toe, en zetten vervolgens die begrippen aan het werk. Zo niet Bruno Latour. Hij steekt van wal met een verhaal waarin de ene paradox over de andere buitelt, en vertrouwt erop dat betekenis en functie van zijn begrippen door herhaling vanzelf boven komen drijven. Soms is Latour nogal steriel, en verzuimt hij het om concrete voorbeelden te geven die meer licht zouden kunnen schijnen op zijn gekoesterde tabellen en figuren ('Driemaal transcendentie en driemaal immanentie in een kruistabel die alle mogelijkheden insluit, dat is waar ik de macht van de modernen situeer').

Reden om dit boek wel te lezen

Latours essay is een hoofdpijndossier, maar dat mag geen reden zijn om het over te slaan. Integendeel. Latours methodische brille dwingt je om hem geduldig en geconcentreerd te lezen, en die inspanning wordt beloond met prikkels voor het verstand. Hoewel Latour vaak sarcastisch uit de hoek komt als hij schrijft over modernen die eigenlijk niet modern zijn, weet hij ironie grotendeels te vermijden.

Het is Fransman Latour vaak aangewreven dat hij 'postmodern' is, een label dat hij ver van zich werpt. Vanuit zijn optiek is dat ook vanzelfsprekend: als niemand ooit echt modern is geweest, kan er al helemaal niemand postmodern zijn. Latour beschouwt het postmodernisme bovendien als defaitistisch, een houding die deel van het probleem is en niet van de oplossing. Verspilde moeite dus om postmodernen bij te benen in hun zigzaggende denkspelletjes. Latour gaat niet uit van een wereld die enkel in taal geconstrueerd is, maar van een tastbare, kenbare wereld. Hiervoor zoekt hij een nieuw kader dat de slechte verstaander 'reactionair' in de oren zal klinken.

Latours beroemde essay telt alweer vijfentwintig lentes, maar de vragen waarmee hij worstelt zijn nog steeds actueel. Het Parlement der Dingen is bijvoorbeeld óók een antwoord op onze groeiende scepsis jegens de autoriteiten van politiek en wetenschap. Zij spreken namens de feiten, maar laten de feiten niet 'voor zich' spreken. Is zoiets dan mogelijk? Door ons met deze vraag te kwellen, toont Latour aan hoe 'modern' we nog zijn in ons denken over objectiviteit.

Wij zijn nooit modern geweest

Bruno Latour Uitgeverij Boom; 248 pagina's; euro24,90.

*****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden