'Laten we vooral kritisch zijn'

interview | De filosofie moet zich niet bezighouden met de zin van het leven, maar nadenken over wat we menen te weten. 'Tijd om afscheid te nemen van een boel onzin', vindt wetenschapsfilosoof Herman de Regt.

Ik kan het niet goed uitleggen, dat voel ik nu eenmaal zo." Terwijl hij het zegt, grijpt wetenschapsfilosoof Herman de Regt (Tilburg University) naar zijn middel. Hij wijst hoe mensen grote uitspraken over de zin van het leven vaak rechtvaardigen: via een beroep op hun onderbuik.

Dat is niet zo'n sterke onderbouwing, vindt De Regt, en dat zouden al die mensen zelf ook weten als ze zich tenminste wat kritischer zouden opstellen, denkt hij. Kort geleden riep De Regt daarom op tot een wetenschappelijker houding. Dat is veel nuttiger, vindt de wetenschapsfilosoof, dan keer op keer een duik nemen in de enorme berg aan zingevingslectuur.

Uw stelling is polemisch. Kennelijk denken we te vaak dat filosofie er is om de zin van het leven te ontdekken?

"Dit is inderdaad hoe het grote publiek de taak van de filosoof doorgaans ziet. Wat wil men van hem horen? Hij moet antwoord geven op grote levensvragen, zoals die naar de zin van het leven. Wie met deze opvatting filosofie gaat studeren, komt waarschijnlijk bedrogen uit. Aan de universiteit heerst een andere opvatting. Studenten in spe hebben altijd een matchingsgesprek voordat ze worden toegelaten. Daarin wordt hun gevraagd waarom ze filosofie gaan studeren. Stel dat ze zeggen: ik wil wel eens weten wat de zin van het leven is. Dan is de reactie vanuit de opleiding: misschien moet je iets anders kiezen."

Waar komt dit verwachtingspatroon vandaan?

"Een aanknopingspunt biedt de levenskunst, die populair is. Die gaat vaak terug op klassieke bronnen uit de oudheid of het verre Oosten. Maar daarmee gaan levenskunstfilosofen voorbij aan het feit dat we inmiddels veel meer weten. Ze doen net alsof er geen 2000 jaar aan wetenschappelijke ontdekkingen is geweest. En dat leidt tot inzichten waarvan ik me afvraag wat ik er aan heb. Ze geven zich geen rekenschap van de beste kennis die we hebben en zien daar zelfs bewust van af."

Want?

"Breed gedragen is de opvatting dat er échte filosofische problemen zijn: normatieve vragen waar de wetenschap nooit iets over te zeggen heeft, ongeacht de vooruitgang die ze boekt. Tot op zekere hoogte begrijp ik deze reactie wel. De afgelopen eeuwen heeft de wetenschap veel afgesnoept van de filosofie, terwijl vroeger zowat alles onder de noemer van de filosofie viel. Je had zelfs een filosofie van de stenen. Nu noemen we dat de mineralogie. Dit almaar terugdringen van de 'echte' filosofie kun je een halt toeroepen door te zeggen dat alleen zij antwoord kan geven op de meest diepzinnige kwesties."

Wat is de taak van de filosofie dan wel?

"De filosofie moet nadenken over wat wij menen te weten, over onszelf, maar ook over de wereld. Ze richt zich op onze kennisclaims. Hoe gefundeerd zijn die eigenlijk? Eigenlijk hanteer ik een minimalistische taakomschrijving. Als iemand zeker denkt te weten wat de zin van het leven is, dan verwacht ik van een filosoof maar één reactie. Hij hoort te vragen: hoho, hoe weet je dat eigenlijk? Vervolgens kan de ander op twee manieren antwoorden. Of hij verwijst naar de wetenschap en laat zien hoe de zin van het leven hiermee in overeenstemming is. Of hij zegt dat de wetenschap er niets mee te maken heeft en het gevoelsargument wordt aangevoerd: je voelt toch ook wel wat ik bedoel! Met het laatste antwoord neemt een filosoof natuurlijk geen genoegen. Uiteindelijk is het hem te doen om het verkrijgen van kennis die zo betrouwbaar mogelijk is."

De proef op de som. Op tafel ligt Happinez - ondertitel: het mindstyle-magazine voor wie geïnteresseerd is in zingeving en verdieping. Het gaat onder meer over Shenpa. Met deze term uit het Tibetaans boeddhisme wordt 'de rusteloze energie van onze impulsen' bedoeld. En daarbij is het de kunst om je niet door je impulsieve reacties mee te laten slepen. Hoe beoordeelt De Regt deze aanbeveling als filosoof?

"Er lijkt iets gezegd te worden en dat is al heel wat. We hebben gelukkig niet te maken met abstracte uitspraken zoals je die tegenkomt in de mystiek. Of de beweringen waar zijn, valt nog niet eenvoudig te beantwoorden. Er is eerst begripsverheldering nodig. Wat betekenen de woorden? Dat moet je eerst snappen. Je moet iets snappen voordat je het kunt beoordelen.

"Vraag één luidt dus: wat wordt bedoeld met sleutelbegrippen als 'onze impulsen' en 'rusteloze energie'? Vooral die laatste term - energie - kom je altijd weer tegen. Het is ook een heel slimme term, waarmee de aanhangers van de Tibetaanse leer zich indekken. Natuurkundigen hebben het toch ook over energie? Als zij hiernaar mogen verwijzen, dan mag ik dat ook."

En mag dat?

"Nee, je onderbouwt een wereldbeeld niet steviger door pseudo-wetenschappelijke termen te gebruiken. Wetenschap is niet zomaar de zoveelste mening, maar het resultaat van een attitude. Die begint met een 'open mind', maar moet gepaard gaan met een kritische houding. Een wetenschappelijke bewering moet voldoen aan strenge methodologische eisen. Voorspellingen op basis van die bewering dienen betrouwbaar te zijn. Daarbij is de relatie met ons empirische materiaal cruciaal. Op die manier maak je beweringen vatbaar voor kritiek. Nieuwe waarnemingen kunnen zorgen voor weerlegging. Dat is vooralsnog onmogelijk bij de Tibetaanse energie van zojuist. Het blijft vaag wat er nu precies mee bedoeld wordt. De bewering onttrekt zich aan falsificatie en mag zich dus niet op gelijke hoogte stellen met de wetenschap."

Hoe schadelijk is het als we ons niet bekommeren om de betrouwbaar-heid van onze kennis?

"Altijd een lastig punt. Op het eerste gezicht biedt al die kant en klare zingeving troost en hoop, en wellicht ga je iets vrolijker door het leven. Toch moet je kritisch blijven. Als we onszelf niet voortdurend corrigeren en genoegen nemen met minder, wreekt zich dat elders.

"Stel dat rechters verkeerde vonnissen uitspreken of artsen twijfelachtige oordelen vellen over medicijnen, dan luidt de klacht dat rechters en artsen niet goed nadenken. Helemaal terecht, maar wees dan net zo kritisch op andere terreinen. Als je je niet traint op altijd goed denken, loop je het risico dat je niet goed nadenkt wanneer het er echt toe doet. Uiteindelijk lijdt de samenleving daaronder."

U wilt dat mensen iets opsteken van uw pleidooi. Wanneer is uw missie geslaagd?

"Als mensen uiteindelijk zeggen: die De Regt heeft gelijk. Voor minder doe ik het niet. Daartoe is wel een verandering van het curriculum op middelbare scholen vereist. Voer een vak in, psychologie of kritisch denken, dat leerlingen laat zien waar de valkuilen van het denken liggen. Het helpt als je deze vroeg leert herkennen. Dan pas kun je jezelf corrigeren. Het wordt hoog tijd dat we afscheid nemen van een heleboel onzin."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden