Laten we het over zelfmoord hebben

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Na de dood van Joost Zwagerman klonk de roep om meer aandacht voor depressie en zelfmoord. Hoe zou dat moeten?

Een maand geleden maakte Joost Zwagerman een einde aan zijn leven. Zijn dood beroerde velen. Niet alleen doordat hij een geliefd schrijver was, maar ook omdat hij zich in boeken, essays en interviews zo vaak had uitgelaten over de dood 'door eigen hand'.

In de eerste dagen na Zwagermans dood klonk breed de roep om meer 'gesprek' over depressie en zelfmoord of zelfdoding. Toch valt een gesprek hierover niet mee. Wat valt er te zeggen? Kan de filosofie helpen? Een gesprek aan de hand van enkele kreten.

'Er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord.'

Désanne van Brederode, schrijver en filosoof, voltooide net een roman waarin zelfmoord een belangrijke rol speelt: "Dit citaat van de Franse denker Albert Camus is waarschijnlijk de bekendste filosofische uitspraak over zelfmoord. Hij bedoelde ermee te zeggen dat het eigenlijk een raadsel is dat niet iedereen zelfmoord pleegt.

"Als je inziet dat het leven zinloos of absurd is, waar Camus' collega Sartre met zijn 'Walging' nog een paar stappen verder in ging, dan kun je je afvragen: wat doe ik hier nog? Camus drijft het probleem van de zelfmoord op de spits, als startschot voor zijn existentialistische filosofie. Waarom blijven we leven, terwijl dat niet hoeft? Dat is het begin van alle existentiële vragen.

"Camus komt uiteindelijk tot de conclusie dat de zelfmoordenaar uit onvrijheid handelt, omdat hij de confrontatie met de absurditeit van het leven niet aangaat, maar zich laat misleiden door de vraag naar de redelijkheid of zin van het leven. Je bent pas echt vrij als die vraag er niet meer toe doet."

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Nijmeegse Radboud Universiteit: "Oude Grieken als Plato en Aristoteles veroordelen zelfmoord sterk, vooral omdat degene die uit het leven stapt zijn sociale plichten veronachtzaamt. Maar al vrij snel daarna denken filosofen van de Hellenistische school, de Stoa, veel genuanceerder over de vraag 'Dienen wij te blijven leven?' Volgens Seneca moeten we bij de beantwoording van die vraag onderscheid maken tussen het leven op zichzelf en het goede leven. Het goede leven moet volgens Seneca de maat zijn. Als dat definitief onbereikbaar is geworden, is zelfmoord allesbehalve verwerpelijk.

"Het christelijke denken, dat in de eeuwen daarna dominant werd, veroordeelde zelfmoord sterk. De gedachte was: wij zijn niet heer en meester over ons eigen bestaan. We hebben ons leven gekregen. Het was een zware zonde om die gave niet te eerbiedigen. De zelfmoordenaar mocht niet in gewijde grond begraven worden.

"Toch is ook het christendom hierin niet helemaal consequent. Het christendom vereert namelijk wel martelaren. Deze hebben zichzelf weliswaar niet eigenhandig gedood, maar ze hebben zich toch willens en wetens zo opgesteld dat hun keuzes dodelijk voor henzelf zouden uitpakken. Ze offerden hun leven en dat is afgezien van de hogere doelstellingen toch in tegenspraak met de absolute waarde van het leven. Kennelijk is die absolute waarde ook in het christendom niet absoluut."

'Hoe kon hij dat nou doen, hij heeft kinderen.'

Van Brederode: "Het is altijd kwalijk als mensen beginnen te moraliseren naar aanleiding van een zelfmoord. Dit is een van de ergste voorbeelden daarvan, die wat mij betreft vooral getuigt van een gebrekkig inlevingsvermogen.

"De volstrekte walging van jezelf, van je eigen gepieker kan kennelijk zo ver gaan, dat zelfs de diepste liefde deze bij de zelfmoordenaar niet kan wegnemen. De enorme frustratie over het feit dat jij niet over de veerkracht en de noodzakelijke oppervlakkigheid beschikt om vrolijk je bed uit te stappen. Ik kan me voorstellen dat iemand die echt depressief is, kan denken: mijn kinderen zijn beter af zonder zo'n sombere vader. Dat is niet zo, maar de werkelijk depressieve persoon is niet meer in staat om te zien dat de ander hem niet als enkel een last ervaart."

Van der Heiden: "Wat in het geval van een zwaar depressief persoon die de hand aan zichzelf slaat denk ik geldt, is dat iemand overmand is, overvallen, overwonnen door die depressie. We moeten dus uitkijken om daar bepaalde afwegingen in te lezen. Iemand die zo zelfmoord pleegt, is juist geen autonoom subject meer, geen persoon die bewust en in vrijheid iets afweegt of 'wil'. Zelfmoord is eerder een ultieme manifestatie van 'dit wil ik niet langer'. Iemand die zich totaal in het nauw gedreven voelt, kan je juist niet meer zien als een vrij denkend subject. Voor denken is een zekere rust vereist.

"Daar moet ik direct bij zeggen dat elke zelfmoord anders is. Het fenomeen laat zich moeilijk omschrijven omdat er zoveel verschillende vormen zijn: van de welbewuste euthanasie tot de onvoorziene wanhoopsdaad. Sommigen hechten in dit verband aan het onderscheid tussen het brute woord 'zelfmoord' en het meer doordachtheid suggererende 'zelfdoding'. Hoe dan ook is een moreel oordeel hierover ongepast en is bij de omgeving de grootst mogelijke mildheid vereist. Ik denk dat de snelle morele veroordeling een nawerking is van bepaalde neigingen in de christelijke traditie, alhoewel diezelfde traditie ons ook, tegen haar neigingen in, heeft trachten te leren om niet te oordelen."

Van Brederode: "Daar waar reacties blijven steken in een soort verontwaardiging, gaat men meestal even soepel over tot de vraag: 'hoe kan je dit voorkomen?' Maar er zijn denk ik hulplijnen en goede adviezen genoeg. Het probleem met alle goedbedoelde betogen over de schoonheid van het leven is dat ze niet besteed zijn aan degene die depressief is. Ze springen te makkelijk over het wezenlijke van een doodsverlangen heen. Natuurlijk is elk doodsverlangen anders. Maar het zou mij een lief ding waard zijn als de mensen die niet begrijpen dat sommige mensen af en toe wel dood willen, even zouden dimmen.

"Het is voor mij troostend geweest om erachter te komen dat allerlei mensen die ik bewonder, mensen als Goethe en Nietzsche, regelmatig niet meer wilden leven. Mijn held Graham Greene speelde als vijftienjarige Russische roulette.

"Er zou geen taboe op somberheid moeten bestaan. Dat taboe vergroot ten onrechte de isolatie van mensen die ergens mee worstelen - het vergroot hun gevoel een vreemde eend in de bijt te zijn. Het gaat mij niet om de romantiek van de geslaagde zelfmoord, maar misschien wel om een vorm van romantiek die bij de zelfdodingswens kan horen. Deze mensen hebben daar achteraf ook niet badinerend over gedaan. Ze hebben misschien juist doordat ze zo'n periode hebben moeten doorleven ook een vorm van eigenzinnigheid ontwikkeld. Ze concludeerden: 'Maar dán ga ik ook echt iets met mijn leven doen.' Een intens, dankbaar en autonoom levensgevoel."

'Er miste een stofje in zijn hoofd'

Van der Heiden: "Zo'n reductionistische, neurologische 'verklaring' helpt in mijn ogen niets. Niet voor degene met een doodswens en niet voor nabestaanden. Eigenlijk zeg je hiermee: hij of zij was gedoemd om dit te doen. Daarmee onttrek je je aan de plicht om je te verdiepen in iemands leven, om je af te vragen wat iemand heeft doorgemaakt.

"Zelfmoord is een fenomeen waarbij het verklarende model ons weinig verder helpt. Als we willen begrijpen wat er gebeurt, hebben we de categorie van het Verstehen nodig. Dat heeft niets te maken met het traceren van stofjes, maar met inleving. Zelf pogen je op het pathos van de ander af te stemmen. Dit mag een onmogelijke opgave zijn, het is wel de opgave waar we ons voor geplaatst zien. Geconfronteerd met die opgave, brengen niet de verklaringen, maar bijvoorbeeld de verhalen ons verder. De literatuur kan ons hierbij helpen omdat zij verhalen vertelt waarmee we afgestemd worden op de belevingswereld van anderen."

Een gast komt aan in kerkgebouw De Duif in Amsterdam voor de afscheidsbijeenkomst voor Joost Zwagerman.

filosofisch elftal

Van Brederode

Van der Heiden

Ankersmit, Baudet, Haring, Van den Akker, Huijer, Gescinska, Robeyns, Van Tongeren, Achterhuis

Depressiegala

Op maandag 25 januari 2016, Blue Monday, zal in Amsterdam het eerste 'Depressiegala' plaatsvinden. Het initiatief is volgens mede-organisator psychiater Bram Bakker bedoeld 'ter nagedachtenis aan Joost Zwagerman, Rogi Wieg en al die andere mensen die de strijd tegen hun depressie niet hebben weten te winnen'.

'Zelfmoord? Praat erover'

Wie met iemand wil praten over zelfdoding, kan terecht bij hulplijn van 113online: 0900-0113. Zie ook: www.113online.nl en preventie.113.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden