LASTIGE VRAGEN (Ton Lemaire)

Waarvoor bent u dankbaar?

Hoeveel vrienden hebt u op het ogenblik?

Je kunt vriendschap breed en eng definiëren: er zijn goede vrienden, er zijn vrienden en er zijn goede kennissen. De grens is onduidelijk. Het doet er weinig toe of ik er vijf, tien of twintig heb van elke soort. In ieder geval is vriendschap heel belangrijk voor me. Sinds ik in Frankrijk woon zijn sommige vriendschappen helaas verwaterd, andere zijn juist hechter geworden en er zijn nieuwe vrienden bijgekomen. Wat zou het leven zijn zonder vriendschap? Ik was de afgelopen weken geroerd door blijken van vriendschap toen veel vrienden mij na de storm opbelden uit bezorgdheid om mijn toestand. Maar ze konden me pas na tien dagen bereiken, omdat de telefoon steeds verbroken bleef. Ik was een aantal dagen afgesneden van de buitenwereld en heb nog steeds geen stroom na tweeënhalve week. Maar dat is ook een goede ervaring, want dan ga je des te bewuster al datgene waarderen wat vanzelfsprekend leek, zoals bijvoorbeeld ook vriendschap.

Wat doet u voor geld niet?

Ik kan er kort over zijn: ik geloof niet dat ik ooit iets louter voor geld alleen gedaan heb. Ik doe dingen gewoonlijk om verschillende motieven tegelijk, waarbij soms geld een zekere rol kan spelen maar altijd secundair. En zoals bekend hebben alle belangrijke dingen in het leven niets met geld te maken of zijn niet te koop: liefde, vriendschap, gezondheid en wijsheid. Zeker in onze maatschappij waar het geld zo centraal staat en nog steeds belangrijker wordt, is het goed om af en toe hieraan te herinneren. Geld is onvermijdelijk en een nuttig middel, maar wij moeten proberen er innerlijk los van te blijven.

Gesteld dat u gehaat bent in uw geboorte land: zou u om die reden kunnen bestrijden dat het uw land is?

Ik woon nu in Frankrijk, dus voor mij is Frankrijk een nieuw vaderland geworden, hoewel ik Nederland niet vergeet, want ik heb er nog sterke emotionele, sociale en culturele banden mee. Wat me in Frankrijk aantrekt, is de ruimte, de rijkere natuur en de grotere rust en stilte. Ik ben uit Nederland weggegaan omdat het voor mij te vol werd, te lawaaierig, te onrustig en omdat natuur en landschap er voor mijn gevoel sterk zijn verarmd. Uit een teleurgestelde liefde dus, want eigenlijk hou ik erg van Nederland.

Gesteld dat u een stuk grond hebt gekocht: hoe lang duurt het eer de bomen op dit stuk grond naar uw gevoel eigendom zijn, dat wil zeggen dat het recht om deze bomen te laten vellen u van geluk vervult of u op zijn minst vanzelfsprekend voorkomt?

Ik voel me eerder een rentmeester dan eigenaar van de bomen. Veel bomen groeiden hier al toen ik kwam, veel bomen zullen me overleven, en mijn bestaan is hier maar een tijdelijk beheer van wat ik aantref en wat ik door zal geven. Ik kap zo min mogelijk levende bomen en heb in mijn leven meer bomen geplant, denk ik, dan gekapt. Als ik er toch kap, zijn het dode bomen voor brandhout en soms enkele levende dennen die teveel opdringen, te dicht bij elkaar staan of het uitzicht belemmeren. Ik voel me nooit de eigenaar van een boom. Hoe zou je een levend wezen kunnen bezitten? Met de grond is dat anders. Ik voel me pas veilig als ik minstens 20 of 30 hectaren zou kunnen hebben om daardoor uit te kunnen sluiten dat dichtbij een weg wordt aangelegd, een vuilnisbelt wordt geprojecteerd of een bos wordt gekapt.

Bent u bang voor de dood en sinds welk levensjaar? Zou u liever bij vol bewustzijn sterven of zou u verrast willen worden door een vallende dakpan, door een hartaanval, door een explosie enzovoort?

Je kunt moeilijk onverschillig staan ten opzichte van de dood, hij hoort bij het leven en verleent het leven urgentie en zin. Zeker als filosoof dien je je te prepareren op de dood. Toen je jong was wist je in het algemeen abstract dat je ooit zou moeten sterven maar het bleef zo ver weg, je voelde je sterk. Maar langzaam komt het dichterbij, kom je over de helft van je leven of heb je, zoals ik nu, statistisch nog ongeveer 20 jaar vóór je. Angst voor de dood heb ik op enkele speciale momenten wel gehad zoals bijvoorbeeld eens in een gammel vliegtuig bij een noodweer en vooral toen ik me, tien jaar geleden, in een langdurige depressie bevond. Ik ging dan slapen met de angst om niet meer wakker te worden (overigens een zachte dood). Sinds die periode denk ik dikwijls aan de dood, probeer er vertrouwd mee te worden waardoor angst verdwijnen zal. Je moet je dan doordringen van het besef van de vergankelijkheid van alles in de wereld met inbegrip van jezelf, hetgeen niet altijd gemakkelijk is, want ik denk dat diep in ons een verlangen leeft naar een zekere duurzaamheid en naar houvast. Ja, ik denk dat ik het liefst zou willen sterven bij vol bewustzijn. Als ik mag kiezen, wil ik liever niet verrast worden, noch door een hartinfarct, noch door een pan op mijn hoofd. Trouwens, die pan vind ik nogal prozaïsch! Dan kom ik nog liever om door een boom op mijn hoofd of, het allermooiste natuurlijk, bij het verrichten van een heldendaad! Als je dood gaat in het bezit van je verstand, van je volle bewustzijn, kun je -zo stel ik me voor- je rustig voorbereiden, afscheid nemen van vrienden en anderen en alles wat je dierbaar was, de balans opmaken van je leven en de ideeën en gevoelens die je belangrijk vind opschrijven, lucide en hopelijk sereen je leven afsluiten, want pas door de dood, wordt het echt voltooid en blijkt wie je werkelijk geweest bent, dan pas krijgt alles een definitieve betekenis en een laatste zin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden