LASTIGE VRAGEN (José Melo)

Wat geeft u het gevoel ontheemd te zijn:

In 1968 ben ik over de bergen van Portugal naar Spanje gevlucht, en vandaar naar Frankrijk, waar ik anderhalf jaar heb gewoond. In 1970 ben ik naar Nederland gekomen, waar ik nu dertig jaar woon. Portugal kende destijds een zeer autoritair bewind onder de dictatuur van Salazar. Rond de tijd dat ik daar ben weggegaan, werd Salazar opgevolgd door Caetano. Maar het bleef een dictatuur die bovendien verwikkeld was in enkele koloniale oorlogen in Afrika, onder meer in Angola en Mozambique. Als kind moest ik al vanaf de lagere school in uniform marcheren. We droegen geen wapens maar dat scheelde niet veel. Ik heb toen een grote afkeer gekregen van militarisme en ben pacifist geworden. Ik wilde niet in dienst, en daarom moest ik wel vluchten. Dienstweigeraars en vluchtelingen die gepakt werden, werden meteen voor drie tot zes jaar naar oorlogsgebieden gestuurd waar ze het gevaarlijkste werk moesten doen.

Hebt u een tweede vaderland?

Vanuit Frankrijk ben ik door een in Nederland wonende Portugese theaterregisseur illegaal naar Nederland gehaald. Ik werkte toen als drummer in een jazzband. In die tijd was het vrij gemakkelijk om in Nederland toegelaten te worden als politiek vluchteling. Ook als je, zoals ik toen, helemaal geen papieren had. Misschien kwam dat doordat er toen veel minder politieke vluchtelingen waren dan nu. De wereld leek vreedzamer. Maar een Portugees die weigerde te vechten in een koloniale oorlog kon hier sowieso op veel begrip rekenen. Je moet rekenen dat Nederland Suriname toen nog had. Dat was nog niet onafhankelijk.

Nederland is dus mijn tweede vaderland. Maar ik ga jaarlijks terug naar Portugal. Als je kiest voor een land, vind ik dat je je voor honderd procent moet aanpassen. Maar eerlijk gezegd zou ik de dingen soms liever op z'n Portugees doen dan op z'n Nederlands. Zo bestaat hier het beeld dat Portugese mannen macho's zijn. Maar in werkelijkheid hebben zij meer respect voor vrouwen dan Nederlandse mannen. Een paar jaar geleden liep ik met m'n zoon, die toen achttien was, 's nachts door Lissabon. Hij vond het mooi om te zien hoe jongens en meisjes - verliefde stellen - daar hand in hand liepen. ,,Als ik dat in Amsterdam zou doen, zou ik door mijn klasgenoten worden uitgelachen', zei hij. Nederlandse mannen gaan uit met het idee om bier te drinken en een vrouw te versieren. Portugese mannen proberen veel meer er een mooie avond van te maken met een vrouw.

Wat hebt u van uw geboortegrond vooral lief:

a. het landschap;

b. dat de mensen wat hun gewoonten betreft met u overeenkomen, dat wil zeggen dat u zich aan de mensen hebt aangepast en daarom op een goede verstandhouding kunt rekenen;

c. gewoonten en gebruiken;

d. dat u het daar zonder vreemde taal kunt stellen;

e. herinneringen aan uw kindertijd?

Het rijkste van een land is het culturele erfgoed. Daarom ben ik al zo lang lid, en nu dus voorzitter, van de Portugese culturele kring. Ons doel is om de Nederlanders bekend te maken met de Portugese cultuur en de Portugezen met de Nederlandse cultuur. Met de cd waarop de fado-zangeres Christina Branco gedichten van Slauerhoff zingt in het Portugees, werden beide doelen in één klap bereikt: Nederlanders leren de fado kennen en Portugezen leren de poëzie van Slauerhoff kennen. Slauerhoffs gedichten z¡jn gewoon fado's. Hij voelde zich thuis in Portugal omdat hij hetzelfde melancholische levensgevoel had als de Portugezen. Het verlangen naar de overkant, naar de horizon die onbereikbaar is. In Nederland voelde hij zich een vreemdeling. 'In Nederland wil ik niet wonen' schreef hij. Hij voelde zich ook nauw verwant aan de Portugese dichter Camoes die op zijn beurt ook weer in ballingschap leefde, in de Portugese kolonie Macao.

Maar als voorzitter van de Portugese cultuurkring heb ik ook een tentoonstelling georganiseerd van twee Nederlandse fotografen, Han Singels en Carel van Hees, die in heel Portugal te zien is geweest. Met hun foto's tonen zij de aids-problematiek in Nederland, en laten ze zien hoe in Nederland de aanpak van aids georganiseerd is. Daar kunnen de Portugezen wel wat van leren, vooral hoe belangrijk goede voorlichting is. Zelf ben ik al zeventwintig jaar fotograaf. Op mijn exposities in Nederland staan beelden uit Portugal centraal en op exposities in Portugal laat ik Nederland zien.

Als u in het buitenland woont en landgenoten treft: krijgt u dan heimwee of dan juist niet?

Als ik de Portugese voetbalsupporters hier hoor en zie, krijg ik geen heimwee, maar ik krijg wel de rillingen: een heel plezierig gevoel van verwantschap. Ik herken hun taal en hun emoties. En ik herken mijzelf.

Welke gerechten eet u uit heimwee (de Duitse vakantiegangers op de Canarische eilanden laten zich bijvoorbeeld dagelijks de Sauerkraut brengen, per vliegtuig natuurlijk) en voelt u zich daardoor in de wereld wat meer geborgen?

Ik ben nogal verzot op geroosterde sardines, maar die eet ik alleen in Portugal. Daar worden ze gewoon buiten klaargemaakt, op straat in de oude wijken van Lissabon, maar ook op campings en op dorpspleinen. De mensen hier houden minder van vis dan van vlees. Vis vinden ze vaak stinken. Ik zou natuurlijk naar Spaarnwoude kunnen gaan en daar sardines kunnen gaan roosteren, maar dat doe ik nu eenmaal niet. Als ik een lekkere krab of kreeft op de Albert Cuyp kan vinden, geeft me die ook een lekker gevoel van heimwee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden