LASTIGE VRAGEN (Heikelien Verrijn Stuart)

Is het u ooit gelukt uw eigen kinderen te leren kennen, dat wil zeggen ze niet als zoons of dochters te zien?

Ja, gedurende dat ene ogenblik kort na de geboorte. Bij beide kinderen trof het me volkomen onverwacht: je bent een ander! Werde ich zum Augenblicke sagen: Verweile doch! du bist so schon! Maar kort daarop heb ik geleerd vol genot te spreken over mijn dochter, mijn zoon, mijn kinderen.

Kunt u zichzelf eigenlijk zonder vaderland voorstellen?

Moeiteloos.

Wekt de aarde als geheel vaderlandse gevoelens in u op?

Ja, in de zin dat ik mij een wereldbewoner voel.

Nee, in de zin dat ik geen vaderlandse gevoelens ken. Mijn vader heeft nooit op zijn geboortegrond gewoond. In zijn verhalen over zijn jeugd in onder meer China heb ik als kind gewoond. En nog steeds woon ik op imaginaire en werkelijk bestaande plaatsen in de wereld in door mij zelf gebouwde huizen. Zoals mijn vaders verhalen over reizen per Siberie-Expres en Chinese jonk tot dromen werden, zo woon ik in de wereld.

Ziet u graag omheiningen?

Nee! Of eigenlijk, ja. Die verrukkelijke razernij die het kleinste hek, het kortste stuk prikkeldraad in mij oproept. De absolute zekerheid dat ik er over- of liefst doorheen moet. De sublimatie van alle omheiningen: een strak geformeerde ME-linie, waar ik mij gevoed door arrogante afkeer dwars doorheen praat. Mijn verbale geweld tegenover het domme machtsvertoon. De ogen onder de helm die eerst wazig worden en dan vervuld raken van drift. En de douaneloketten als wachttorens op Schiphol die iedere reis doen beginnen met een doffe woede. De uitgeputte leegte na een bezoek aan een gevangenis en de vreugde dat ontsnappingen altijd zullen plaatsvinden.

Maar ook, de meidoornhaag rond mijn eigen tuin, gemengd met sleedoorn, egelantier, hazelaar, kruisbes en beuk, doorwoekerd met heggerank en hedera. Heel vaak sta ik rustig op het weggetje buiten de haag en verwonder mij over mijn geheime tuin.

Gesteld dat u een stuk grond hebt gekocht: hoe lang duurt het eer de bomen op dit stuk grond uw eigendom zijn, dat wil zeggen dat het recht om deze bomen te vellen u van geluk vervult of u op z'n minst vanzelfsprekend voorkomt?

Het recht de bomen niet te vellen vervult mij van geluk en vooral de vanzelfsprekendheid daarvan. De koeien van de buur-boer plachten iedere ochtend met blije gezichten direct uit de stal naar mijn haag te galopperen om daar de zoetste hapjes uit te eten. Met draad en gaas brachten we een omheining aan en het diep teleurgestelde gezicht van die ene bruine koe vergeet ik nooit. So much voor mijn libertaire afkeer van omheiningen. Er zijn omheiningen en omheiningen.

Kunt u denken zonder hoop?

Ja, dat geloof ik wel. Volgens sommigen ben ik een ongemotiveerde optimist. Alleen hoop bleef achter in Pandora's doos, maar de vraag is of het nu juist de hoop is die de westerse mens staande houdt in een wereld van honger, vernedering en verkrachting, in een cultuur van verstening en verschraling! Is de passieve verwachting dat alles wel zal blijven zoals het is hetzelfde als hoop? Volgens mij is het de verwachting van en zelfs het claimen van het recht op total justice. Het is hebberigheid en zelfgenoegzaamheid.

Hoopt u met betrekking tot de toestand in de wereld

a. op redelijkheid

b. op een wonder

c. dat het blijft zoals tot dusver?

Op geen van de drie. Als ongemotiveerde optimist spiegel ik mij aan mensen als Jean Amery en Primo Levi. De eerste sloeg in het kamp letterlijk eens terug en de laatste vertelde en vertelde. Beiden stierven aan de ziekte van de overlevenden. Toch is die klap gegeven en zijn die onvergankelijke boeken geschreven.

Ook al geeft dat misschien geen hoop, beiden hebben hun waardigheid behouden. Ik zou oprecht willen veinzen, ook zonder hoop op een betere wereld, wat dat ook moge zijn.

Waarom zijn er geen rechten die niet met geboortegrond verbonden zijn?

In beginsel zijn die er wel, te weten mensenrechten, de meest verbijsterende van alle rechten. Het absurde is dat deze rechten alle mensen beschermen. Tegen wie? Tegen mensen, tegen de eigen soort dus.

Hoewel, zelfs die rechten vaak niet geheel los van geboortegrond worden gedacht, zoals Nabokow met betrekking tot de behandeling van vluchtelingen schreef. "Ergens, achter in hun klieren vormden de autoriteiten een secrete secretie, namelijk het idee dat, hoe slecht een staat ook mocht zijn, een vluchteling daarvan intrinsiek verachtelijk was aangezien hij leefde buiten een nationale administratie; en daarom werd hij bekeken met de dwaze afkeuring waarmee bepaalde religieuze groepen een buitenechtelijk kind beschouwen."

Wat beschouwt u als mannelijk?

Als geen ander heeft Octavio Paz - een man, Frisch! - machismo als pool van mannelijkheid onder woorden gebracht. De frase 'ik ben je vader' wordt volgens Paz gebruikt om superioriteit op te leggen, te vernederen, niet om te beschermen en te begeleiden. "Een woord vat de agressiviteit, ongevoeligheid en onschendbaarheid samen: macht. Het is geweld zonder discipline of enige notie van orde: willekeurige macht, de onbeteugelde wil zonder vaste koers."

Hij noemt het onvoorspelbaarheid die verwarring, verschrikking en vernietiging zaait. De macho rijt en scheurt de wereld open. Hij dwingt de dingen op een door hem bepaalde plaats door ze tot stof, ellende, tot niets te reduceren. Hij is pure non-communicatie. Na het recente geweld in Joegoslavie en Duitsland en het hernieuwde wapengekletter in Irak heb ik er geen behoefte aan dit mannelijk beeld van mannelijkheid te nuanceren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden