Lastig te pakken, die grote wietcriminelen Al snel rees het vermoeden van vijf eerdere oogsten

Wat bereikt de zogeheten wiettaskforce in Brabant? De bestrijders van de Brabantse hennepcriminaliteit pronken graag met grote aantallen opgepakte telers, maar hullen zich verder in stilzwijgen. Lukt het ook om de grote criminelen achter de teelt te pakken? Morgen presenteert minister Opstelten van justitie de resultaten in de Tweede Kamer.

'In Tilburg, Breda en Helmond negentien hennepkwekerijen ontmanteld', 'woonwagenkamp in Eindhoven met vijftig personen gecontroleerd', 'een groot geldbedrag en een groot aantal zeer exclusieve horloges aangetroffen'. De persberichten van de werkgroep tegen de softdrugscriminaliteit in Brabant ronken van de daadkracht. Sinds de oprichting, een jaar geleden, gaat er een gestage stroom de wereld in. Dit voorjaar toonden de journaals grote aantallen agenten in actie in Brabantse volkswijken en woonwagenkampen. 'Taskforce B5' liet zijn tanden zien.

Er was dan ook iets aan de hand. Burgemeester Rob van Gijzel van Eindhoven sloeg in november vorig jaar alarm, omdat er doden vielen bij een reeks criminele afrekeningen. Burgemeester Fons Jacobs van Helmond moest onderduiken vanwege bedreigingen uit de softdrugswereld. De wiethandel zou gedomineerd worden door criminele netwerken. Het beeld van de vreedzame thuiskweker en de coffeeshophouder met schone handen kon de prullenbak in. Allebei zijn ze - gedwongen of vrijwillig - onderdeel van die grote netwerken, zo stelde het OM.

Minister Opstelten van veiligheid en justitie reisde meteen naar het zuiden voor beraad met de burgemeesters van de vijf grote Brabantse steden. Van Gijzel vroeg om extra agenten en om een proef met legale hennepteelt - om criminelen de wind uit de zeilen te nemen. De minister zegde slechts samenwerking toe. Veiligheid en justitie, de nationale recherche, de Belastingdienst, de regionale politie en de gemeenten sloegen de handen ineen als Taskforce B5. 'Opstelten opent aanval op georganiseerde misdaad Brabant', kopte het ministerie.

En met succes, zo valt te concluderen uit het jongste persbericht. Er is 4 miljoen aan crimineel vermogen in beslag genomen, en er zijn dit jaar 1200 verdachten opgepakt. Maar zitten daar ook 'grote vissen' uit de illegale handel bij, of blijft het bij telers? En hoeveel verdachten worden er ook vervolgd en veroordeeld?

Die vragen blijken moeilijk te beantwoorden. Van Gijzel wil niet praten, dat is zo afgesproken met de andere partijen. Het OM en Veiligheid en Justitie verwijzen naar de taskforce. De voorlichter van de taskforce wil niet geciteerd worden, en weigert lange tijd om cijfers te geven over het aantal opgerolde criminele bendes of aangehouden grotere criminelen. Buiten de persberichten blijft de taskforce ongrijpbaar.

Henk Broekhuizen, provinciaal hennepcoördinator bij de Brabantse politie, licht een tipje van de sluier op. Die 1200 verdachten uit het persbericht zijn uitsluitend telers, opgepakt bij de ruiming van 800 kwekerijen - een tussenstand uit oktober. In heel 2010, voordat de taskforce aan het werk ging, werden meer kwekerijen opgerold: ruim 1200. "De omvang van die kwekerijen varieert van thuisteelt, met honderd plantjes, tot bedrijfshallen met enkele duizenden." Om hoeveel 'bedrijfshallen' het gaat, kan Broekhuizen niet zeggen. "Maar het aantal kleintjes is minimaal."

Lukt het om door te dringen tot de lagen boven de hennepteelt, zoals de exporteurs? "Dat is een moeilijk iets", zegt Broekhuizen. "Van de thuisteler ben je niet direct bij de export, dat komt pas als je verdere aanknopingspunten hebt. Die wereld is nog niet helemaal ontgonnen."

Uiteindelijk heeft Peter Noordanus, burgemeester van Tilburg en voorzitter van de taskforce, meer informatie. Er zijn ruim twintig Brabantse criminele netwerken bij justitie bekend. Vier netwerken zijn afgelopen jaar 'dusdanig aangetast of ondermijnd dat ze niet kunnen functioneren', zegt Noordanus. Zeven netwerken worden op dit moment aangepakt, en tegen nog eens drie netwerken zijn acties in voorbereiding.

"We komen echt wel boven de kleine krabbelaar uit. Met de nationale recherche hebben we onlangs een inval gedaan bij een garagebedrijf in Tilburg, waar we een omvangrijke witwasserij van crimineel geld hebben blootgelegd. Het was duidelijk een dekmantel voor hennephandel. Er stonden veel mooie oude auto's, die hebben we meegenomen. We hebben vuurwapens gevonden, de complete administratie meegenomen, en zeven man opgepakt." Volgens Noordanus zijn er het afgelopen jaar 50 tot 100 verdachten opgepakt die 'boven de eenvoudige hennepkweker uit komen'. "Dat is een schatting over de duim." Hoeveel het er precies zijn, weet hij niet. De taskforce heeft er 25 geteld, maar niet alle aanhoudingen zijn centraal bijgehouden.

Punt is dat niet alleen telt hoevéél criminelen de cel ingaan. "Een crimineel begint na vier jaar zitten opnieuw, met behulp van de paar miljoen euro die hij eerder heeft verdiend", zegt hoogleraar criminologie Toine Spapens van de Tilburgse universiteit. De taskforce probeert daarom die criminele winsten af te pakken. Volgens Spapens is dat zinvol, maar gaat het vaak moeizaam, omdat het lastig te bewijzen is waar het geld vandaan komt. Soms is het mogelijk alsnog belasting en boetes te heffen over crimineel vermogen. De gemeenten pakken illegale bouwsels en overtredingen van de milieuwet aan. Maar hoe vaak dit gebeurt, en hoe effectief, is onbekend.

Criminoloog Dirk Korf van de Universiteit van Amsterdam begrijpt de aanvankelijke geheimzinnigheid over de resultaten. "Het gaat over heel veel opgepakte henneptelers tegenover een stuk minder 'grote vissen'", zegt hij. Justitie heeft er volgens hem al jaren moeite mee om die te vangen. Hij wijst op de oudere 'Taskforce georganiseerde hennepteelt' die al sinds 2008 actief is. "De Taskforce B5 is in feite een verlenging van wat er al was, voortgezet onder een nieuwe naam", zegt hij. "Men slaat hard op de trommel dat men drugsgeweld nu echt hard aanpakt. Dat is een manier om mensen af te schrikken, en om jezelf bij de aanpak te motiveren."

Korf vindt dat de nadruk te veel ligt op 'rooidagen'. "Tips over kwekerijen komen binnen via anonieme telefoontjes. Prik een datum, ga er met een colonne heen. Pak 1200 kleine en middelgrote misdadigers, huppakee, je brengt ze voor de rechter en die legt een taakstraf op." Wetenschappers uiten al langer kritiek op deze symptoombestrijding, waarbij de criminele organisaties buiten schot blijven.

Volgens Korf is er weinig bewijs voor de claim dat vrijwel alle telers onderdeel zijn van criminele verbanden. "Ik vind dat niet erg plausibel. In Nederland kun je relatief makkelijk zelf telen." Korf wijst op een vertrouwelijk rapport van IVA, een onderzoeksbureau van de universiteit van Tilburg dat de dossiers van hennepzaken analyseerde. Opdrachtgever Taskforce B5 hield openbaarmaking tot dusver tegen.

Korf: "Voor de rechter gaat het vaak om zaken met een paar honderd planten. Dat is anders dan de georganiseerde teelt van duizenden planten. Het is relatief klein volk, vaak met schulden, zonder strafblad. Ze zeggen ook zelden iets tegen de politie over geweld of dat ze onder druk gezet zouden zijn door criminelen." Korf betwist niet dat er kleine telers zijn die aan criminele netwerken leveren. "Maar hoeveel dat er zijn, weten we niet."

Een grote hoeveelheid data over de teelt kan wel nuttig zijn, vindt Korf. "Als je van 1200 verdachten van alles noteert, en je laat daar computerprogramma's op los, leidt dat wel tot nieuwe inzichten. Niet dat er maffia-achtige structuren worden blootgelegd, maar je kunt wel ontdekken dat zaken zich vaak afspelen in de buurt van bepaalde personen. Dat weet ik van Amerikaanse collega's." De criminoloog denkt dat de taskforce dit soort technieken gebruikt. "Ik zie dat ze verdergaan dan het oprollen van kwekerijen, maar ik zie nog geen grote resultaten. Ik zou minder investeren in gewone dienders, en meer in echt recherchewerk."

De aanpak van telers werkt bovendien averechts, vreest Korf. "Je moet ook een beetje lucht op de markt houden, want er is simpelweg te veel vraag naar het product wiet." Juist door de harde aanpak komt de kweek steeds meer in handen van geharde criminelen, die aan risico's gewend zijn, zo waarschuwen coffeeshophouders. "Ik hoor van veel van hen dat ze hun betrouwbare dealertje kwijt zijn, en nu moeten afnemen bij iemand waarbij ze dat eigenlijk niet willen", zegt Korf. "Dat proces is al langer bezig, maar de taskforce heeft het wel versterkt."

"De hennephandel is al in handen van de grote jongens", reageert taskforce-voorzitter Noordanus. "Die gebruiken de kleine jongens en meisjes als risicospreiding. Het gaat ons echt niet om de 'hennep-losers'." Volgens Noordanus lukt het wel degelijk om via de telers bij de criminele netwerken te komen, bijvoorbeeld via telefoons die de politie aantreft. Het gaat de goede kant op, zegt hij. "We hebben goed naar de criminele samenwerkingsverbanden gekeken, die erg gedisciplineerd werken. We zetten daar nu een gedisciplineerde overheid tegenover." Maar er valt ook nog veel te leren, vindt de burgemeester. "Ik overdrijf de successen niet."

De 45-jarige Oktay K. heeft er de pest in. Als hij het kleine zaaltje van de politierechter in Breda binnenstapt, zit het publiek drie rijen dik. "Het is een openbare zitting, meneer", zegt politierechter G. Kok. "Ja, maar dat is niet leuk, hè", moppert K.

Het Openbaar Ministerie gebruikt deze 'hennepmiddag' om haar successen te laten zien. Er is een groep medewerkers van een woningcorporatie en een groep financieel rechercheurs. Zij zijn vaak betrokken, en kunnen nu zien wat er van hun inspanningen terechtkomt. Zes van de 1200 verdachten die de Taskforce B5 het afgelopen jaar heeft aangehouden, komen voorbij.

Zoals Rogier S. (38) uit Breda, van wie het huis in brand stond. Een buurvrouw sprak een agent aan over zijn kwekerij van 326 planten. Steeds is er sprake van een anonieme tip, en steeds spreekt officier van justitie M. Nieuwenhuis over de onschuldige vensterbankteelt uit de jaren '60 'om met vrienden te roken', die nu criminele vormen heeft aangenomen.

Oktay K. (zonder advocaat) had een tweede huis in Bergen op Zoom. Dat verhuurde hij aan Polen, zegt hij. Na een tip - iemand zag dat er kweekbenodigdheden het huis in gingen - vond de politie 289 planten. "Al snel rees het vermoeden van vijf eerdere oogsten", stelt officier Nieuwenhuis. De kelder was volgestort met gebruikte aarde, in vijf lagen. Het verhaal over huurders verwijst hij 'naar het rijk der fabelen'.

K., wiens aannemersbedrijf inmiddels failliet is, kreeg in 2008 al een werkstraf voor hennepteelt. Zojuist heeft hij een straf uitgezeten voor een kwekerij in zijn woonhuis in Den Bosch. "U teelde op twee plaatsen, en dat ging er professioneel aan toe", zegt rechter Kok. Ze veroordeelt hem tot drie maanden cel. K. zou zeker 120.055,50 euro hebben verdiend, zo heeft het OM via een vaste formule uitgerekend. Dat moet hij terugbetalen. Zijn twee huizen zijn hem ontnomen. "Dat is echt niet leuk, hè. Dat is een bietje bullshit", zegt K, half in het Brabants, terwijl hij naar buiten beent. Er is ruim een half uur verstreken.

De zaak tegen een alleenstaande 25-jarige rijinstructrice is van een ander kaliber. Zij heeft wel een advocaat, en toont spijt dat ze haar zolder beschikbaar stelde aan ene 'Yunus', die haar van haar schulden zou afhelpen. Per oogst kreeg ze 3.000 euro, en ze bemoeide zich niet met de teelt. Hier kiest de rechter voor een lichte straf en strenge toon. "U heeft uw kinderen in gevaar gebracht, vanwege het risico op brand." Ze krijgt een werkstraf en moet geld terugbetalen.

Ze toont zich op de zitting bereid om de ware identiteit van 'Yunus' te onthullen, iets wat ze eerder niet durfde. Haar advocaat vraagt om haar zaak zo lang aan te houden. De officier van justitie gaat niet in op dat verzoek. Maar waarom niet? 'Yunus' biedt misschien aanknopingspunten naar een groter crimineel netwerk. Nu haar straf al is uitgesproken, is de kans kleiner dat de vrouw alsnog een verklaring aflegt.

"Soms moet je kiezen voor de makkelijke, korte klap", zegt woordvoerder Martine Pilaar van het OM. "Het is vaak lastig om achter ene 'Yunus', 'Bennie' of 'Achmed' aan te gaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden