Lastig: radicalisering is vaak een kwestie van toeval

Jihadi John. Fragment uit een filmpje van IS. Beeld epa

De halsafsnijder van de Islamitische Staat heeft eindelijk een naam, zo berichtten de kranten eind vorige week. 'Jihadi John' heet in werkelijkheid Mohammed Emwazi en is een in Koeweit geboren, in Londen opgegroeide computerdeskundige. Geen verworpene der aarde, maar afkomstig uit een keurige middenklasse

De directrice van zijn vroegere school omschreef hem als een 'hardwerkende, ambitieuze jongen.' Wel een beetje een 'eenzaat', zo schreef het Vlaamse dagblad De Standaard. 'Hij zei niet veel. Hij wou niet met ons bidden,' zou een voormalige strijdmakker van Emwazi over hem hebben verklaard. 'Hij was vreemd.'

Hoe wordt een betrekkelijk gewone jongen een 'vreemde eenzaat', bereid tot het gruwelijkste beulswerk? De krantenberichten blijven vaag. Bij terugkomt van een reis naar Tanzania zou Emwazi door de Britse geheime dienst zijn verhoord over terroristische contacten. Daarna was hij volgens vrienden snel geradicaliseerd, opnieuw opgepakt, tenslotte naar Syrië verdwenen. Intussen, zo meldde de BBC, wordt hij door de Islamitische Staat gekoesterd als de sinistere troefkaart van hun horror-propaganda.

Erg veel wijzer word je daar niet van. Maar plots herinner ik mij een roman over net zo'n keurige middenklasse-jongen met schitterend beroepsperspectief, die alles in de steek liet om ver van het verfoeide Westen het islamitische fundamentalisme te omarmen. De val van een fundamentalist heette het boek.

Het was het debuut van de uit Pakistan afkomstige, in Amerika geschoolde en in Londen woonachtige Mohsin Hamid. De levensgeschiedenis van zijn hoofdpersoon is een prachtig mengsel van die van Emwazi en van Hamid zelf, al verviel deze 'Changez' niet in de wreedheden van de eerste en heeft de auteur geen enkele fundamentalistische neiging.

Hij keert zich tegen zijn land, maar waarom?
Waarom keert Changez, een jong toptalent in de Amerikaanse financiële wereld, zich in de roman plots tegen het land dat hem al zijn mogelijkheden gaf en waar hij zelfs als fundamentalist nog half verrukt over blijft? Hamid maakt veel werk van een lang gesprek dat zijn hoofdpersoon heeft met een oude Chileen, die hem de ogen opent voor zijn 'huurlingenstatus'.

Terwijl de VS geweld zaait in dat deel van de wereld waaruit hij afkomstig is, draagt hij zelf bij aan de rijkdom die dat land zijn imperialistische overwicht geeft. Hij begint te twijfelen, laat na een bezoek aan zijn Pakistaanse familie zijn baard staan, wordt daarom in de VS achterdochtig bekeken - en binnen korte tijd is zijn vervreemding totaal. 'Ongewenst' voelt hij zich, en hij gaat terug naar zijn vernederde vaderland om zijn nieuwe inzichten uit te dragen.

Elk moment kan de bodem wegzakken
Is dat een overtuigend verhaal? Het is ongetwijfeld de geschiedenis waarin Changez zelf gelooft. Maar de roman laat een veel subtielere en banalere historie vermoeden. Geen hoge politieke inzichten en idealen spelen daarin de hoofdrol, maar een mislukte liefde. En vooral het onmerkbare maar fnuikende gevoel nooit helemáál te zullen worden opgenomen in de kringen die zich ogenschijnlijk gastvrij openen. Hoe briljant, hoe welkom, hoe geliefd Changez ook is - elk moment kan de bodem onder zijn voeten wegzakken en is hij nérgens meer.

Dat mag een pijnlijke overgevoeligheid verraden, maar dit soort onzekerheid is allesbehalve ongewoon. Je hoeft er geen buitenlander of moslim voor te zijn. Ieder die zich heeft binnengevochten in een vreemd maar begeerd milieu kent het wel een beetje. Zijn succes kan overdonderend en ogenschijnlijk onaantastbaar zijn, maar het minste of geringste kan hem uit evenwicht brengen en doen twijfelen aan alles.

Weinigen zullen daarom de radicale stap zetten van Changez, en bijna niemand zal gaan moorden, zoals Emwazi. Verreweg de meesten zullen, misschien met een klein blauw plekje op de ziel, doen alsof er niets gebeurd was. Omdat er uiteindelijk niets wereldschokkends gebeurd is. Niemand zal het merken. Alleen de drop-outs die daarom radicaliseren krijgen na hun beulswerk hun 15 minuten van dubieuze roem.

Radicalisering verloopt niet volgens regels
Daarom weet ik niet of er uit de keuze van Changez of Emwazi iets te concluderen valt. Was de liefde van de eerste wèl beantwoord, was de tweede níet ooit gearresteerd, dan was er misschien niets gebeurd.

Zoals diezelfde voorvallen waarschijnlijk niets teweeg hadden gebracht, waren ze anderen overkomen. Wetten en regelmatigheden hebben daar, voor zover ze niet louter statistisch van aard zijn, nauwelijks vat op.

Voor een overheid die wanhopig op zoek is naar een effectieve aanpak van het radicalisme moet dat een nachtmerrie zijn. Zo banaal als de aanleidingen zijn, zo ongrijpbaar zijn ze ook. Radicalisering lijkt, zoals zoveel dingen in het leven, vaak grotendeels een zaak van toeval.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden