LAPLAND - Moderne gemakken nekken cultuur

Van onze buitenlandredactie Het komt niet veel meer voor: Lappen die zich op een slede door rendieren laten voorttrekken. Terreinwagens hebben de plaats van het rendier overgenomen. De Lappen, levend in Noorwegen, Zweden, Finland en op het Russische Kola-schiereiland hebben hun meeste oude gewoontes laten varen.

Meer dan 9 000 jaar leidden de Lappen (die zichzelf liever Sami noemen) een nomadisch leven dat ondenkbaar was zonder rendier. Zij trokken met hun kudden door het poolgebied en waren van de viervoeters afhankelijk voor hun voedsel, kleding en transport. De rendieren waren een bron van religieuze verering. Van de naar schatting 70 000 Lappen houdt nu nog maar zo'n tien procent zich bezig met het hoeden van rendieren. De herders wonen tegenwoordig vooral in huizen. De wegen zijn immers het hele jaar begaanbaar, en met hun skimotoren en auto's kunnen ze dagelijks naar hun kudden op en neer reizen.

Volgens Nils Oskal, hoogleraar aan het Sami-college in het Noorse Kautokeino, is de Sami-cultuur van de Lappen de afgelopen dertig jaar meer veranderd dan in alle eeuwen daarvoor. De sleden zijn ingeruild voor skimotoren, rendierhuiden voor synthetische stoffen, tenten voor huizen en in veel gevallen het veehoeden voor een moderne baan.

Ole Pulk, een Lap, denkt met gemengde gevoelens terug aan zijn zwervende bestaan. “Je moest naar de bergen lopen met een pak op je rug. Het was zwaar. Het was koud om op de grond te slapen. Nu betekent veehoeden alleen nog maar dat je de skimotor pakt om van en naar de kudden te rijden”.

Lappen zijn meer op hun familie gericht dan de Noren, Zweden en Finnen. Hun huizen staan vol met foto's van overgrootouders, oma's, opa's, ouders, broers en zusters, neven en nichten, ooms en tantes. Keerzijde van de familietraditie zijn de regelmatige vetes tussen clans.

Tussen de Lappen en de Noren (en de Zweden en de Finnen) botert het niet zo. Twee eeuwen lang hebben Noorse regeringen hun best gedaan om de Lappen in Scandinaviërs te veranderen. Hun nomadische cultuur werd ontmoedigd, hun godsdienst verboden en hun taal (verwant aan het Fins en Hongaars) tot ver in de jaren zestig uit het onderwijs gebannen. “Mijn leraren zeiden dat het geen zin had om Samen te leren omdat het binnen enkele jaren een dode taal zou zijn”, zegt Dan Robert Larsen, de hoofdredacteur van de Lapstalige krant Min Aigi.

De Noorse koning, Harald V, heeft zich onlangs bij de Lappen verontschuldigd voor de pogingen hun cultuur met 'Noorwegisering' weg te vagen. Sinds het beleid zo'n dertig jaar geleden werd omgegooid, is er een Laps parlement gekomen, werden Lapse scholen en instituten opgericht en maatregelen genomen om de oude cultuur te beschermen.

Bij sommige Noren heeft dat kwaad bloed gezet. Zij zeggen dat de balans te ver is doorgeslagen. Onlangs werden pamfletten verspreid met de zinsnede “De enige goede Lap is een dode Lap”. De extreem-rechtse Vooruitgangspartij van Carl Hagen wint flink stemmen gewonnen met zijn anti-Lapse stellingname.

In Finnmark, de noordelijkste provincie van Noorwegen, laaiden in het voorjaar etnische twisten op na een voorstel van een regeringscommissie om een raad te benoemen die de bestemming moest bepalen van openbare gronden in de provincie, waar ongeveer de helft van de 45 000 'Noorse' Lappen wonen. Noren vonden het onterecht dat de raad voor de helft zou bestaan uit Lappen, die voor hun rendierkudden uitgestrekte gebieden nodig hebben, terwijl ze nog geen kwart van de bevolking uitmaken.

Voor veel Lappen is de moderne maatschappij een grotere bedreiging dan de rancuneuze Scandinaviërs. Toen zij 17 was bezorgde Karen Sara Gaup Bongo haar hechte Lappenfamilie een schok met haar besluit Kautokeino te verlaten om eens rond te gaan kijken in de buitenwereld. Toen ze twintig jaar later, in de jaren tachtig, terugkwam was haar oude wereld verdwenen. “Echtscheiding had zijn intrede gedaan in Samenland. Net als geweld binnen het huwelijk, incest, zelfmoord, alcoholisme. Of misschien geloofden we vroeger gewoon nooit dat die dingen gebeurden”, zegt de nu 51-jarige Bongo.

Sommige Lappen zijn bang dat families nu geen tijd meer voor elkaar hebben. “Ze hebben nu allemaal banen, geregelde werktijden, en huizen in nieuwbouwwijken die worden ontworpen door mensen die helemaal geen rekening houden met familiebanden”, zegt Nils Oskal, de professor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden