Langzame beelden in een snelle tijd

De beelden van Willem Harbers nopen tot langzaam, tot stilstand, zelfs als het machines zijn. 'Vanaf het begin van je werk moet je een pas op de plaats maken, vertragen. Pas daarna kun je opstaan en echt aan het werk gaan.' Over de rol van wit en marmer.

'Het lijkt wel of we ons aan het begin van de eenentwintigste eeuw in een patstelling bevinden: het klimaat vraagt om minder, de economie om meer, de mens vraagt om vertraging, de samenleving om versnelling,' schrijft de filosofe Joke J. Hermsen in haar bestseller Stil de tijd. In een poging de algemene tempoversnelling te stoppen, ontstonden er de laatste decennia allerlei slow-movements, die nu wereldwijd meer dan 80.0000 leden hebben. Trefwoorden zijn: authenticiteit & uniciteit, kwaliteit & genieten, inhoud & diepgang, onthaasting & balans.

Prachtige begrippen: wie wil er niet authentiek zijn of uniek, wie wil er niet genieten, wie streeft er geen kwaliteit na, is niet op zoek naar inhoud, diepgang en balans? Afgelopen twintig jaar is ons tempo alleen maar toegenomen, maar zijn de termen die een reactie verwoorden tot holle retoriek verworden. Is het mogelijk deze wensdroom handen en voeten te geven? Concreet te maken? En kan de kunst daar een rol bij spelen?

"Ja," zegt de beeldhouwer Willem Harbers, "Een beeldhouwer is per definitie langzaam, het materiaal waar hij mee werkt is langzaam, en de toeschouwer kan er eigenlijk alleen van genieten als hij of zij een tijd bij een beeld blijft staan, eromheen loopt, zijn pas vertraagt, het van alle kanten bekijkt, oftewel: langzaam wordt."

Om uit te leggen waarom een beeldhouwer een langzame kunstenaar is, maakt Harbers een vergelijking met de tekenaar. "Wil je leren tekenen dan kun je op een avond tijdens een cursus vijftig houtskoolschetsjes maken. Dat zijn vijftig producten. Als ik keihard werk, maak ik tien beelden per jaar."

Harbers, die vanaf 10 april een nieuwe tentoonstelling heeft in Eindhoven, is ooit begonnen als keramist maar werkt de laatste jaren vooral met staal en steen. "Dat zijn heel trage materialen. Marmer is gemetamorfoseerd kalksteen. Dat is heel bijzonder, kalksteen is namelijk zacht. Onder grote druk is marmer in de loop der millennia overgegaan in een harde steensoort. Ik heb een jaar gewerkt in Carrara, bij de groeven waar ook Michelangelo zijn marmer vandaan haalde. Daardoor kon ik alle mogelijkheden van marmer ontdekken. En dat kost veel tijd. Je moet een goede steen leren kiezen, om dat te kunnen moet je het verschil leren zien tussen een ader of het begin van een barst in het brok marmer waarmee je wil gaan werken.

Vervolgens moet je het marmer natuurlijk geduldig bewerken. Kun je bij klei nog probéren iets glad te strijken, wat je er bij marmer af hebt gehakt is definitief weg. Vanaf het begin van je werk moet je een pas op de plaats maken, vertragen. Pas daarna kun je opstaan en echt aan het werk gaan."

Een aantal jaar geleden bestond het werk van Harbers vooral uit wit marmer, daarna deden ook kleuren hun intrede. Harbers wijst naar de Gyroclaaf LG1 een zeeblauw beeld uit 2007, dat bestaat uit staal, marmer en poedercoating.

De twee marmeren blokken trekken alle aandacht naar zich toe. Het lijken cilinders. Maar wat doen die in dit staal? Worden deze marmeren cilinders misschien opgeladen, zoals bij een accuboormachine? Of zuigt dit stalen apparaat de energie uit de stenen?

Harbers: "Door de suggestie dat er iets wordt opgeladen of juist ontladen, krijg je als kijker het idee dat er een rondgang van energie plaatsvindt. De energiecentrale zou dan het grote stalen reservoir of compartiment boven de marmeren cilinders zijn."

Is het van belang dat die cilinders van marmer zijn?

"Of ik die cilinders ook van hout had kunnen maken? Nee, onmogelijk, het gaat om het massieve van de steen, daar komt de energie uit, of daar moet de energie in. Die stenen vormen de kern van dit gesloten systeem."

En de poedercoating, het materiaal waarmee het beeld gespoten is?

"Poedercoating wordt veel gebruikt om industriële producten te beschermen en van kleur te voorzien. Dankzij een elektrisch proces wordt je beeld of product magnetisch geladen, waarna het poeder erop gespoten wordt. In de oven smelt het poeder, en vloeit uit. Het is veel milieuvriendelijker dan natlak, omdat de poeder die naast het beeld valt gewoon kan worden opgeveegd."

De kunstenaar is nu ineens milieubewust.

"Het kan geen kwaad rekening te houden met het milieu. Maar de belangrijkste reden dat ik hier poedercoating gebruik, is de technische uitstraling ervan. Deze beelden doen onmiskenbaar denken aan machines, aan vormen uit de industrie, die men zeker niet met natlak zal spuiten."

Die verfsoorten gebruik je wel?

"Ik zal het je laten zien."

We lopen naar een wit beeld, dat me onmiddellijk doet denken aan een duikboot, met twee vleugelmoeren aan de uiteinden.

Harbers: "Ik houd van dikke boeken, waar je tijden in aan het lezen bent. Ze begeleiden zo het proces en maken van een eigen beeldend werk, nemen dezelfde tijdsspanne. De Toverberg van Thomas Mann bijvoorbeeld, of Moby Dick van Melville."

Komt daar de naam Ahab niet vandaan?

"In Moby Dick van Herman Melville is het kapitein Ahab die jacht maakt op de grote mysterieuze witte walvis, die hem ooit een been heeft afgebeten. Ik ben altijd gefascineerd geweest door wit. Wit gaat over vorm, over het absorberen en weerkaatsen van licht. Voor een beeldhouwer die veel werkt in wit marmer staat er in Moby Dick een prachtig hoofdstuk. Ik heb het boek meegenomen, en zal je er een klein stukje in de vertaling van Barber van de Pol uit voorlezen:

"Al verhoogt wit bij veel in de natuur op een verfijnde manier de schoonheid, alsof het er een bijzondere deugd van zichzelf in legt, zie bijvoorbeeld marmer, Japanse kwee en parels, en al hebben verschillende landen het wit een Koninklijke verhevenheid toegedicht," - en dan komen er nog twintig voorbeelden over het superieure van de het wit, dat sla ik nu even over en ga een bladzijde verderop weer verder - "ondanks deze berg aan associaties met alles wat zoet, eerbaar en verheven is, zit in de diepste kern van deze kleur iets ongrijpbaars, dat de ziel meer met paniek slaat dan het rood dat afschrikt in bloed. Het is deze ongrijpbare eigenschap die maakt dat de gedachte aan wit, indien losgemaakt van vriendelijker associaties en gekoppeld aan iets op zichzelf vreselijks, dat vreselijke tot het uiterste verhoogt."

Harbers slaat het boek dicht en legt het terug op tafel. "Kun je je voorstellen dat dit heerlijke lectuur is voor iemand die verslaafd is aan wit?"

Ben je het eens met wat Melville schrijft?

"Dat is onbelangrijk, nee, niet onbelangrijk, maar dat is aan de kijker om uit te zoeken. Voor mij was spannend dat Melville alle clichés over 'de kleur wit' op zijn kop zet, en een heel andere associatie aan 'die kleur' toevoegt. Die associatie wilde ik onderzoeken, daarom ben ik dit beeld gaan maken, daarom heb ik het wit van het marmer - dat je ziet in wat jij de vleugels van het beeld noemt - hier laten contrasteren met het wit van de lak. Maar nu had ik juist behoefte aan een heel intens wit. En die intensiteit bereik je wel met lak, die je in lagen over elkaar heen kunt spuiten, en niet met poedercoating. Vandaar dat ik hier gekozen heb voor lak."

Moeten kijkers dit weten om jouw werk te kunnen waarderen?

"Nee, juist niet. Uiteindelijk gaat het er namelijk om dat je niet naar een technisch hoogstandje kijkt, maar naar een beeld. Zolang de toeschouwer zegt: 'knap gemaakt,' ben je er nog niet, mist het werk nog iets. Toeschouwers moeten niet praten over techniek, maar over wat ze zien, over wat jij te zeggen hebt."

Ik kan me voorstellen dat sommige ambachtslieden eerder het vakmanschap van jouw kunst inzien.

"Maar die begrijpen dan weer niet waarom ik dit fabriceer. 'Waarom maak je niet iets nuttigs?"

Dit werk is niet nuttig?

"Ik heb een keer met een vrouw staan praten, die heel lang bleef staan bij de 'Introscoop'. Op een gegeven moment ben ik op haar afgestapt. 'Vindt u 't wat?' Ik zei er niet bij dat ik de maker was, dat vond ik te ijdel. 'Weet u,' antwoordde zij, 'ik heb het gevoel, dat ik weer kan ademen.' Van alle reacties die ik op mijn beelden gehad heb, is deze de meest complimenteuze."

Waarom?

"Wij leven in een snelle tijd. Daar klaag ik niet over, ik veroordeel die snelheid niet, ik geniet er vaak van.

Die snelheid is een regelrecht gevolg van de industriële revolutie. Kijk even naar de marmergroeves in Carrara. Daar wordt nu 2000 jaar marmer gewonnen, en dat ging 1900 jaar ongeveer op dezelfde wijze: met hamers en beitels werden er brokken van de berg gehouwen, met paard en wagen werd het gewonnen marmer naar beneden gebracht. Afgelopen eeuw heeft de ene machine na de andere er zijn intrede gedaan. Het afgraven gaat nu sneller en efficiënter: in de afgelopen honderd jaar is er meer marmer gewonnen dan in de negentien eeuwen daarvoor.

"Het is moeilijk te ontkennen dat deze snelheid gehaastheid met zich meebrengt. En een kenmerk van gehaastheid is dat je sneller en oppervlakkiger gaat ademen. Mijn beelden doen vaak denken aan machines, maar het zijn geen machines die ons leven versnellen maar juist vertragen. Het zijn stilstaande machines. Het kan goed zijn dat de reactie van deze vrouw een gevolg was van een vertraging in haar, van een zekere introspectie."

De titel van het werk is 'Introscoop.'

"Deze telescoop kijkt niet naar het heelal maar naar binnen. En wie tijd neemt om naar binnen te kijken vertraagt. Die vertraging was voor mij de kern van het compliment dat die vrouw mij gaf."

En ze kon daarna weer ademen. Lijkt me toch nuttig.

"Ook stilstaande machines kunnen nuttig zijn."

Je weet dat in veel religies de adem essentieel is?

"Ik ben niet bang voor religie of spiritualiteit. De filosofe Mieke Boon heeft eens gezegd dat als mensen besluiten te gaan mediteren, ze vaak van een koude kermis thuiskomen doordat ze helemaal niet in de gehoopte en verwachte gelukzalige toestand terechtkomen, maar juist overspoeld raken door gedachten. Boon meent dan ook dat voor veel westerlingen het kijken naar kunst wel eens een geschiktere vorm van meditatie zou kunnen zijn, dan het stil zitten op een kussen in een lege kerk. Als het effect van mijn beelden vergelijkbaar is met het effect dat meditatie heeft in oosterse religies, wie ben ik dan om daarover te klagen.

"Ik ken verschillende vormen van christelijke spiritualiteit waarbij veel oefeningen gericht zijn op bewustwording van de adem, en je eigen ruimtelijkheid. Ook bij die oefeningen is het expliciet de bedoeling een te worden met de ruimte.

"Toen de filosoof Friedrich Nietzsche God ruim een eeuw geleden dood verklaarde, stonden er allerlei kunstenaars op die zeiden: 'Kunst is de nieuwe religie.' Zover wil ik niet gaan, maar zonder nu allerlei theoretische verbanden te leggen tussen kunst en religie of spiritualiteit denk ik wel dat dit soort voorbeelden aangeeft dat kunst op dezelfde bewustzijnslaag een beroep doet als spiritualiteit of religie."

Galerie
10.04.2011 - 14.05.2011

opening zo 10.04.2011 15.30 uur

Galerie Willy Schoots

Willemstraat 27 5611 HB Eindhoven

wo-vr 11.00 -18.00 uur za. 11.00 - 17.00 uur

www.schoots.com www.willemharbers.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden