Langzaam geweld bij de sociale dienst

Zelden heb ik een documentaire gezien die in vorm zo knap aansluit op de materie die hij belicht. In de film 'De tegenprestatie' (Human) over de sociale dienst in Rotterdam, zien we kale tafels en kale gesprekken tussen werkconsulenten en mensen die bijstand aanvragen. Vorm en inhoud maken duidelijk: de bijstand is geen warme noodopvanglocatie meer, maar een koude tafel waar je van weg bibbert als je niet genoeg je best doet.

Een ex-ondernemer met een hernia probeert nog: 'Ik weet hoe het werkt, iedereen heeft recht op een uitkering.' Het antwoord: 'Nee, iedereen heeft het recht om een uitkering aan te vragen. Maar die discussie gaan we hier niet oplossen. Ik ga even naar de printert.'

Documentairemakers Suzanne Raes en Monique Lesterhuis mochten een jaar filmen hoe de Rotterdamse sociale dienst de nieuwe participatiewet uitvoert, en maakten er een fascinerend portret van. Sinds januari dit jaar moet iedere bijstandsaanvrager iets maatschappelijks terugdoen voor zijn uitkering. De gemeenten bepalen welk werk en hoe lang. Rotterdam loopt al jaren daarop vooruit met het strenge Werk Loont-programma. Mensen moeten trainingen volgen, vier keer per week solliciteren en een tegenprestatie leveren: vrijwilligerswerk, mantelzorg of papier prikken. Wie niet in het oranje 'taakstrafhesje' verschijnt - zo wordt het ervaren - wordt dertig procent gekort op zijn uitkering, en daarna honderd procent.

Kijken naar geweld is soms nog prettiger dan deze gesprekken gadeslaan. Het is langzaam geweld, deze vernedering. Een jonge, gevatte kapster krijgt op haar nummer omdat ze alleen werk heeft gezocht dat bij haar past. Ze barst uit: 'Ik heb nog geen cent ontvangen en moet nu al gaan papierprikken. Straks heb ik geen geld meer voor mijn huur. Mag ik bij u gaan wonen dan?'

Of die wat oudere man, die best vrijwilligerswerk wil doen bij de voedselbank. Nee, hij heeft geen internet om het nummer op te zoeken. De consulente doet dat even, maar slaat aan het tikken en ratelt door zonder uit te leggen wat ze bij welke instantie invoert. We zien de man kijken, wachten. Hij is aan haar overgeleverd.

Je wilt dichtbij komen. Meeleven is het minste wat je als kijker voor die mensen kunt doen. Maar de makers gunnen je dat niet, wat een discipline. Geen close-ups van aangedane gezichten, geen interviewtjes met bijstandsaanvragers of werkconsulenten, en geen voice-over.

Soms weet je daardoor niet met wie je eigenlijk medelijden moet hebben: met de hulpzoekenden of de mensen tegenover hen. Die moeten de hele dag slecht-nieuwsgesprekken voeren. Bovendien: hoe kan het anders bij een gemeente, bezuinigen met toch 38.000 mensen in de bijstand?

Onderzoeksprogramma 'De Monitor' van Teun van de Keuken belichtte diezelfde dienst. Ook schrijnende verhalen, zoals over de juf die moest papier prikken vlakbij de school waar ze net had stagegelopen. Van de Keuken focuste op nut en kosten van dat reïntegratieprogramma. Want dat prikken brengt niemand dichter bij écht werk en de gemeente betaalt het reïntegratiebedrijf flink. Wie wordt hier nu echt beter van? Hij zoekt het tot de bodem uit, belooft hij. Ik ben door beide programma's hoogst geboeid geraakt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden