Langs wielen en steenovens in Ooijpolder en Duffelt, paradijs aan de Waal.

Ganzen mogen deze winter de weilanden in de Ooijpolder kaalvreten. Veertig boeren hebben een contract gesloten met het ministerie van landbouw, voedsel en natuurbeheer, waarin ze gezamenlijk elfhonderd hectare gras- en akkerland ter beschikking stellen als foerageergebied. Ze maken van de nood een deugd, want de 150000 kol- en rietganzen die hier jaarlijks overwinteren komen toch wel en nu krijgen ze tenminste wat geld toe.

De afspraak bevestigt nog maar eens hoe belangrijk het rivierenland achter de 80 meter hoge stuwwal bij Nijmegen is voor vogels. Meer dan 250 soorten zijn hier al waargenomen; zwarte stern, buidelmees, roerdomp en bruine kiekendief broeden er. Onder de recreanten in de Ooijpolder zijn dan ook steevast vogelaars te vinden.

Behalve vogels en een rijkdom aan wilde planten zijn er ook Konikspaarden en Galloway-runderen te vinden. Zij zijn uitgezet in De Gelderse Poort, het natuurontwikkelingsgebied rondom de plek waar de Rijn zich tussen de ijstijden door de stuwwal boorde en splitste in Waal, Nederrijn en IJssel. Tijdens haar bezoek aan Gelderland op 3 juni verschafte koningin Beatrix de wilde paarden toegang tot de Ooijpolder, zodat de natuur vanaf Millingen nu is opgerukt tot Nijmegen. Afgelopen zomer brachten de Koniks geregeld bezoekjes aan de zonaanbidders op de Waalstrandjes net buiten de stad.

In de Gelderse Poort - tussen Kleve en Emmerich aan Duitse kant en Arnhem en Nijmegen in Nederland - mag de rivier zoveel mogelijk haar natuurlijke weg volgen. Door oude vaargeulen te herstellen en de uiterwaarden uit te diepen, kan het gebied bij hoogtij water vasthouden. Door de natuur verder met rust te laten ontstaan duinen en ooibossen, die het water filteren en zorgen voor een schonere rivier.

De Ooijpolder en de aangrenzende Duffelt nemen in het project van Staatsbosbeheer en de Stichting Ark een bijzondere positie in. Beter nog dan in de Millingerwaard, even verderop, en de Gendtsewaard, aan de overkant van de Waal, is de geschiedenis er aan het landschap af te lezen. Zo zijn de dorpen Persingen en Zyfflich (Duitsland) gebouwd op terrassen van stuifzand dat in de laatste ijstijd, zo'n 70000 jaar geleden, door de wind is aangevoerd.

De eerste bewoners vestigden zich op zulke natuurlijke verhogingen, die bescherming boden tegen het grillige verloop van de rivier. Al in de Middeleeuwen legden ze dijken aan en vormden waterschappen. Her en der herinneren wielen, ronde diepe meertjes, aan de kolken die ontstonden bij dijkdoorbraken. De landeigenaren stichtten 'heerlijkheden', waaraan de ruïne Kasteelse Hof bij Ooij herinnert. Boerderijen werden 'op de pol' gebouwd, mooi te zien aan de twee eeuwen oude Plezenburg net buiten Leuth.

Het water maakte de grond vruchtbaar, maar de vette rivierklei bleek ook zeer geschikt om bakstenen van te maken, en zo verrezen in de achttiende eeuw veldovens langs de rivier. Bij Groenlanden aan de Ooijse Bandijk is zo'n veldoven bewaard gebleven. Van recenter datum zijn de vele steenfabrieken langs de Waal, met hun lange smalle schoorstenen fier uitstekend boven de velden. De arbeiders woonden in buurtschappen als Tiengeboden en Groenlanden, huizengroepjes die inmiddels een monumentale status hebben. En dan zijn er nog de bunkers die behoorden tot de geheime IJssellinie, in de jaren vijftig (Koude Oorlog) opgezet om een Russische opmars te stuiten door een kilometersbrede strook land onder water te zetten.

Het is allemaal zakelijk en helder beschreven door Jan van Eck in de 'Historische atlas van Ooijpolder & Duffelt', die dit najaar is verschenen in de SUN-reeks. De schrijver houdt aan het slot een warm pleidooi om de Ooijpolder samen met de Millingerwaard aan te wijzen als een zogeheten Belvedère-gebied, waarin de cultuur-historische waarde uitgangspunt is voor ruimtelijke ontwikkeling.

Een hart onder de riem voor de bewoners, die zich heftig hebben verzet tegen de aanwijzing van de Ooijpolder als noodoverloopgebied. Hoewel het kabinet onlangs een streep heeft gehaald door dat plan, zijn de bewoners er nog niet gerust op.

Wie als recreant het gebied aandoet - als wandelaar of fietser, zonnebader of vogelaar - kan zich die zorgen direct voorstellen. Fietsen kan over meerdere afstanden en langs routes die keurig zijn uitgezet, onder andere door de ANWB. Alle tochten beginnen bij het Hollandsch-Duitsch gemaal, waar we het gebied in rijden. Dan via de Ooijse Bandijk naar Ooij, Erlecom, Kekerdom en Millingen en vandaar via Leuth en Persingen terug, of alles in omgekeerde richting.

Maar wij doen het vandaag anders, we rijden niet naar Millingen, maar pakken een ruimer stukje Duffelt mee door vanuit Erlecom af te zakken naar Leuth en daar de grens met Duitsland over te steken. Via Niel en Zyfflich komen we bij het Wylerbergmeer Nederland weer binnen. Dat betekent dat we al tamelijk vroeg het befaamde hotel Oortjeshekken aandoen, bij de Bisonbaai die in de zomer heel wat zwemmers trekt, maar het huiskamercafé is te mooi om als rustpunt te negeren. Verderop is volop gelegenheid voor een volgende pauze, zoals bij de Rosmolen in Leuth of het dorpscafé in Zyfflich.

Het gemaal uit 1933 zorgt voor waterafvoer van landbouwgebieden in het Duitse achterland, waarmee het Waterschap Rivierenland ook een stukje Duits stroomgebied tot zijn zorg mag rekenen. Voor het werd gebouwd, liet men in Nederland het water nog geregeld de polders inlopen om dijkdoorbraken te voorkomen. Om de Duffelt droog te houden legde Duitsland in 1855 bij Zyfflich de Querdamm aan, waar we op weg naar het Wylerbergmeer omheen fietsen.

Bij gebrek aan een doorgaande route (leve de Europese eenwording!) rijden we een paar honderd meter over onverharde grond langs het water. Via een zandpad langs de akkers bereiken we dan weer een Nederlands fietspad langs de recreatieplas, vanwaar we verder rijden naar Persingen en dan terug naar Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden