Langs het ’gouden kooitje’ van Ermelo

(Trouw)

Op het terrein van psychiatrische inrichting Veldwijk in Ermelo worden tussen de paviljoens gewone woningen gebouwd. ’Omgekeerde reïntegratie’.

Halverwege de wandeling over het terrein van Veldwijk duiken ze in het bos opeens op: stenen paaltjes met alleen een nummer. Het zijn de naamloze graven van psychiatrische patiënten van Veldwijk. Graven met namen zijn er ook, van de beter gesitueerden en personeelsleden. De jongere zuster van Vincent van Gogh, Wilhelmina, ligt hier.

Landgoed Veldwijk was al onder deze naam bekend voordat de ’Vereeniging tot Christelijke verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders’ het landgoed aankocht. Psychiatrische patiënten werden lang het liefst ver van de maatschappij gehouden. Opvang in een bosrijke, rustige omgeving zou beter zijn. Met de komst van zorginstellingen als ’s Heeren Loo, Groot-Emaus en Veldwijk veranderde het boerendorpje Ermelo in een gestichtsplaats. Artsen en verpleegsters kwamen er wonen en er werd een een treinstation gebouwd.

In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw kwam reïntegratie van psychiatrische patiënten in de maatschappij juist weer in zwang. Terug naar de maatschappij werd het devies. Dat lukte niet altijd even goed. Op Veldwijk, tegenwoordig onderdeel van Meerkanten GGz, is nu een voorbeeld te zien van ’omgekeerde reïntegratie’. Op het parkachtige terrein zijn verschillende paviljoens geschikt gemaakt voor particuliere woningbouw. Ook zijn er eengezinswoningen gebouwd. De maatschappij is naar de inrichting gekomen.

De trein stopt midden op het landgoed. Aan de ene kant van het station ligt een kleiner deel van de instelling en het dorp met de drukke winkelstraat, de Stationsstraat. Direct al aan het begin van deze straat staat een fraai pand uit 1885, ’Korper Seba’, ooit eigendom van voormalig geneesheer directeur van Veldwijk R. Klinkert. Na zijn dood kocht de inrichting het pand voor de ’eerste klasse’ verpleging van twee ’herenpatiënten’. Tegenwoordig is Korper Seba een kinderdagverblijf. In de geschiedenis van Veldwijk komt klasseverpleging steeds terug. Voor vermogende dames en heren waren luxueuze paviljoens beschikbaar. Het gebouwtje dat nu bekend staat als Museum Parkzicht bijvoorbeeld had ooit als bijnaam ’het gouden kooitje’. De daar verpleegde dames hadden de beschikking over eigen slaapkamer, salon en persoonlijke verpleegster.

Direct na het pand Korper Seba begint links de Chevalierlaan die de Horsterlaan kruist. Daar staat een fraai paviljoen in Zwitserse chaletstijl uit 1888: Rustoord. Het werd gebouwd als zelfstandige inrichting voor patiënten met fobieën en dwanggedachten. Maar Rustoord liep niet goed. Dat zou onder andere komen door de ligging in het donkere, sobere Rustoordbos. Op landgoed Veldwijk, aan de andere kant van het spoor, met veel loofbomen, zou het vrolijker zijn. Via het voetpad komt de route uit bij een van de opvallendste gebouwen van Ermelo: het sanatorium ’De Hooge Riet’, met aan de zijkanten karakteristieke theekoepels. Hier moesten vooral overspannen mensen tot rust komen.

In 1863 werd de spoorlijn Utrecht-Zwolle aangelegd. Het huidige stationnetje van Ermelo dateert uit 1897. De kap wordt nog gedragen door gietijzeren zuilen. Direct na het station begint links een pad dat naar de monumentale doktersvilla’s’ de Bijvank en de Bunk voert. Verder aan het pad ligt een deel van de nieuwbouw van Veldwijk. Tussen de paviljoens waar psychiatrische patiënten worden verpleegd staan rijtjeshuizen en kleinschalige appartementencomplexen.

Het hart van Veldwijk vormt de Lukaskerk, met het naastgelegen economiegebouw en het hoofdgebouw. Het economiegebouw werd in 1932 in gebruik genomen als keuken. Maar ook de kleermakerij groentewasserij, bakkerij, naaikamer waren in het gebouw gevestigd. Het is nog steeds in gebruik als keuken. Het kleine paviljoen Parkzicht doet nu dienst als museum. De wandeling die werd uitgezet door Stichting Natuur en MilieuPlatform Ermelo gaat verder nog langs de modernere paviljoens als de Oosterhoorn, genoemd naar een van de eerste verpleegsters van Veldwijk, en het hoofdgebouw. Dit wordt gerenoveerd, waarbij de gevelsteen zorgvuldig in ere wordt gehouden. Het opschrift luidt: ’En Hij genas allen die kwalijk gesteld waren. Opdat vervuld zou worden. Hij heeft onze krankheden op zich genomen en onze ziekten gedragen.’

Waarom?

De wandeling geeft een beeld van de ontwikkeling van het bijzondere landgoed en gestichtsterrein. Aan de aanleg is veel zorg besteed. Het terrein is een aantal keer uitgeroepen tot mooiste ziekenhuisterrein van Nederland. Helaas zijn er een aantal gebouwen afgebroken zoals het badhuis en de theeschenkerij uit 1937. Maar er zijn genoeg bijzondere gebouwen overgebleven, een aantal heeft de monumentenstatus.

Horeca.

In de Stationsstraat van Ermelo zijn meerdere horecagelegenheden.

Museum

In Museum Parkzicht, ooit paviljoen de verpleging voor welgestelde dames en het personeel zijn regelmatig tentoonstellingen te zien over de geschiedenis van Veldwijk. Op dit moment is er een tentoonstelling over arbeidstherapie. Het museum is woensdag open tussen 14.00 en 16.00 uur.

Routebeschrijving

Stichting Natuur en MilieuPlatform Ermelo heeft een boekje met oude foto’s en details over de geschiedenis van Veldwijk uitgegeven (2,,50 euro). Verkrijgbaar bij de boekhandels in de Stationsstraat, de VVV en het station.

Openbaar vervoer

De stoptrein tussen Amersfoort en Zwolle stopt in Ermelo. Het station ligt middenin Veldwijk en is het startpunt van de wandeling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden