Langs de zijlijn en in de achterkamertjes

s l u i t e r t i j d

De foto heeft wat van Rembrandts beroemde schilderij 'De samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis'. De kijker lijkt getuige van het smeden van een complot. De kleine oase van licht in een zee van zwart versterkte de opgeroepen sfeer van achterkamertjes. Links zit Dries van Agt, leider van het prille CDA. Hij trekt een zuinig mondje. VVD-voorman Hans Wiegel heeft een tikje verbaasde gezichtsuitdrukking. Tegenover Van Agt, duidelijk de senior, lijkt hij op de karikatuur die Volkskrant-tekenaar Opland steevast van hem maakt, een jongetje met snottebel. Nog groter is de gelijkenis met Peter van Straatens 'Bij ons in het dorp', waarin de Nederlandse politieke verhoudingen teruggebracht zijn naar Swiebertje-achtige omstandigheden: dit is de belhamel Wiegel die te biecht gaat bij dorpspastoor Van Agt. Diens soutane kan nooit ver weg zijn.

"Waarover spraken zij?", kopte Het Vrije Volk, toen die krant de foto plaatste op 17 november 1977. Het leek alsof de twee betrapt waren. In werkelijkheid was fotograaf Theo Meijer getipt door een voorlichter van Wiegel. Van Agt vond het prima. Die was het eindeloze gedram en gedelibereer in de maanden van vruchteloze onderhandelingen met verkiezingsoverwinnaar PvdA zat. Wiegel hield tenminste van 'de kwaliteit van leeftocht en lafenis', oordeelde de latere premier. Die liefde voor het meer bourgondische zat ook in de foto. Het tweede kabinet-Den Uyl kwam er nooit. Het diner werd de verbeelding van de centrum-rechtse coup.

Pottenkijkers

Theo Meijer maakte de foto in het Haagse restaurant Le Bistroquet in een decennium waarin de lijnen tussen politiek en pers heel kort waren geworden. Ooit waren journalisten op het Binnenhof helemaal geen vanzelfsprekendheid. Koning Willem I wilde liever geen pottenkijkers in het parlement. Pas na veel aandringen door Gijsbert Karel van Hogendorp liet de vorst zich in 1815 overtuigen van de noodzaak van openbaarheid van plenaire debatten.

In de eerste jaren daarna verzorgde een select gezelschap van correspondenten de nieuwsvoorziening over de Haagse politiek voor een groot aantal kranten. Langzaam maar zeker kregen ze ook de beschikking over wat faciliteiten. Vanaf 1859 konden ze plaatsnemen op een speciaal voor hen gebouwde perstribune. Een mooie voorziening, al was het van die plek niet altijd even gemakkelijk de discussies te volgen. Versterking kwam pas in 1930.

Fotografen lieten zich op dat moment nog nauwelijks zien op het Binnenhof. Als ze daar al actief waren, maakten ze vooral statische portretten van politici, alleen of in groepsverband. Daar kwam spoedig verandering in. Een belangrijk vernieuwer was Erich Salomon. De Duitser van joodse komaf was opgeleid, zelfs gepromoveerd, als jurist maar had in de jaren na de Eerste Wereldoorlog een praktijk als fotograaf. Eind jaren twintig, begin jaren dertig legde hij het parlementaire leven in en rond de Rijksdag vast. Na de machtsovername door de nazi's vluchtte hij naar Nederland. Voor het tijdschrift Het Leven maakte hij reportages in de beide Kamers, bij de Hoge Raad, de Raad van State en zelfs tijdens vergaderingen van de ministerraad.

Het blad benadrukte het bijzondere karakter van het inkijkje dat dit opleverde. Bij een beeldverslag van de Duitser vanuit de senaat stond te lezen: "Voor de eerste maal is de moderne camera doorgedrongen tot het heiligdom der Eerste Kamer en heeft er een groot debat tussen ministers en Kamerleden vastgelegd. Het was de beroemde fotograaf Dr. Erich Salomon, 'le roi des indiscrets', die speciaal voor Het Leven de schitterende serie foto's maakte."

Het liefst bewoog Salomon zich zo vrij mogelijk door het gebouw om overal en nergens terloops, als een vlieg op de muur, zijn foto's te schieten. In de Rijksdag had hij op die manier kunnen werken. In Nederland werd hem dat verboden. De camera richten op de debatten mocht, maar dan alleen vanaf de tribunes. Het veroordeelde Salomon tot de groothoek- en telelens. Geduldig wachtte hij af. Het draaide voor hem om het vangen van hét treffende en veelbetekenende moment.

Schande

De door de fotograaf gemaakte keuzes wekten soms afschuw. Een katholieke krant sprak in 1939 schande van een foto waarop een deel van het kabinet-Colijn te zien was. De premier hield de hand aan het oor, kennelijk om een spreker beter te verstaan. Dat gaf geen pas, vond het dagblad. "Wanneer de geschiedschrijving het hoofdstuk voltooid zal hebben over het bewogen tijdperk van het crisis-kabinet Colijn, behoeft slechts een dergelijke foto uit de archieven te waaien en ons nageslacht zal niet anders meer veronderstellen, dan dat het van een lachwekkend stelletje idioten afstamt. Er is geen twijfel over mogelijk dat voor dit dagblad deze fotografische enscenering vergaand in strijd was met de waardigheid van regering en parlement."

Voor de politici was het evengoed wennen. Sommige schrijvende journalisten sloegen de laatste tijd al een wat persoonlijker, soms zelfs spottende toon aan in hun verslaggeving. Dan hadden ze het bijvoorbeeld over "het knerpen van de stem die soms een koffiemolen lijkt die scherven glas maalt". Maar die persvertegenwoordigers lieten het karakter van het parlement als besloten sociëteit voor heren en een enkele dame nog in stand. Fotografen lieten het publiek nu letterlijk naar binnen gluren.

Uiteindelijk wende het snel. Een bewindsman zei: "Je kunt tegenwoordig wel een conferentie houden zonder ministers, maar niet zonder dr. Salomon!" Een deel van de politici begreep het belang ook. Colijn zag Salomon graag komen. Foto's droegen bij aan het opbouwen van een sterk imago.

Na de oorlog speelde beeldhuiver van politici nog eens op tijdens de discussie over toelaten van televisiecamera's. In 1953 werden er voor het eerst beelden van een debat uitgezonden. Ook dat werd snel gewoon.

Fotografen kregen beetje bij beetje meer bewegingsvrijheid in het parlement. Het journaille stond niet langer met de hoed in de hand op 'mijnheer de Excellentie' te wachten. In de jaren zeventig was het heel gewoon dat premier Den Uyl een potje pingpongde met verslaggevers. Pers en politici dronken geregeld samen een glas in Nieuwspoort. Tips maakten foto's als die van Van Agt en Wiegel mogelijk.

Zijlijn

Redelijk vrij kunnen rondlopen op de Kamervloer is mooi, maar het levert vaak toch tamelijk eenvormige beelden op. Het gebeurt op andere plekken. Salomon (hij overleed in 1944 in het vernietigingskamp Auschwitz) droomde in zijn tijd al van toegang tot de achterkamertjes. Volgens hem speelde "het eigenlijke gemoedsleven van de geciviliseerde Europeaan zich af in besloten ruimtes".

Salomon had gelijk. Niet tijdens de vergaderingen, maar in de zijlijn daarvan zijn de mooiste beelden te maken. Bij de winnaars van de Zilveren Camera van de afgelopen jaren zit een aantal van dat soort gedenkwaardige foto's: Ruud Lubbers die je bijna hoort knarsetanden als de Duitse bondskanselier Helmut Kohl de Belg Jean-Luc Dehaene, concurrent van de Nederlander voor het voorzitterschap van de Europese Commissie, hartelijk begroet (1994) of de VVD-mastodonten Erica Terpstra, Henk Vonhoff en Frits Korthals Altes in een auto na afloop van een partijberaad over het uit de fractie zetten van Rita Verdonk (2007).

Wil een fotograaf zich onderscheiden op de vierkante kilometer in Den Haag waar het gebeurt, dan dient hij een frisse kijk op de zaken te hebben. Remakes van oude successen horen daar niet bij. Een door De Telegraaf geplaatste dinerfoto van Maxime Verhagen en Mark Rutte tijdens de onderhandelingen voor een nieuw kabinet was nog geen schim van die van Van Agt en Wiegel uit 1977.

v a n d a g u e r r e o t y p i e n a a r f o t o g r a f i e

1977

Dat belangrijke beslissingen vaak in afzondering en met een goede fles wijn erbij worden genomen, is niet nieuw. Maar dat een fotograaf dat vastlegde, dát was in 1977 bijzonder. In deze aflevering van de serie over iconische foto's uit de Nederlandse geschiedenis: Van Agt en Wiegel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden