Langs de oudste grens van Europa

De grens tussen Portugal en Spanje is de oudste in Europa die nog langs oorspronkelijke lijnen loopt. En waar de Douro Portugal in stroomt, is die ook nog eens spectaculair.

Je hebt van die grenzen die indruk maken. Zo'n grens is het kloofdal van de rivier de Douro. Hoog op de steile rotswanden kijk je omlaag in een zevenhonderd meter diepe canyon, waar met een beetje geluk vale gieren in glijvlucht over de rivier zeilen. Tot halverwege de twintigste eeuw raasde de Douro, nog niet getemd door stuwdammen, langs de grens naar Barca de Alva, om daarna iets minder wild dwars door Portugal naar zee te stromen. Boven, vanaf de randen van het dal, konden Spanjaarden en Portugezen een glimp van elkaar opvangen - de kloof oversteken kon niet. Dat wil zeggen overdag, want op plekken waar de rotswanden niet loodrecht uit de rivier oprijzen, daalden smokkelaars onder dekking van de duisternis af naar de bodem van de canyon om vervolgens met behulp van touwen over de woeste stroom te glippen.

Hoe vaak hebben wij zelf al over de kloof gekeken, nieuwsgierig naar het Spanje van de overkant? Hoogste tijd om eens zigzag omlaag naar de rivier te rijden. Beneden langs de oever, aan de Portugese kant van de Douro, groeien sinaasappels en op de helling, onder de ruigheid van de rotswanden staan wijnstokken en amandelbomen. En in de lucht( het begint normaal te worden) draaien de vale gieren traag hun cirkels. Deze keer glijdt ook de schaduw van een aasgier langs de rotswand. Het douanehuisje bij de stuwdam is in gebruik genomen door de VVV, een gezamenlijk project van het Portugese dorp Freixo en het Spaanse Saucelle. Een klein wonder als je bedenkt dat beide landen, voordat ze lid werden van de EU, met de rug naar elkaar toe leefden. De Spaanse kant oogt onherbergzaam. Vaag zijn de uit leisteen gehakte landbouwterrassen te zien; geen boer die er nog naar omkijkt.

We klimmen steil omhoog naar een savannelandschap met steeneiken en roodwitte bordjes: Coto privado de caza (privéjachtterrein). Je kunt er genieten van rondtrekkende kuddes schapen en geiten. Tegen de avond drommen de dieren door de dorpsstraatjes op weg naar hun stal, de herders in langzame pas voorop. In het dorpscafé van Hinojosa de Duero staat het volume van de tv op de hoogste stand. Oude mannen kijken met de wandelstok tussen de knieën naar een stierengevecht.

Achter een kamerscherm stampen vrouwen, op het ritme van de muziek, met de hakken op de vloer. Ze oefenen voor San Juan, het Spaanse midzomerfeest. Op Plaza Mayor verrijst een arena, de palen diep verankerd in de grond. "Voor hoeveel gevechten?", willen we weten. "Zes per dag", zegt een bouwer trots. Een snelle rekensom leert dat er dan achttien stieren het loodje zullen leggen. "Misschien niet", hoopt de vrouw van de bakker. "Een paar jaar geleden verliet er één levend de arena." Zij vindt het feest vooral gezellig omdat de mensen die ooit de armoede ontvluchtten dan voor even terugkomen naar het dorp. Als ze weg zijn is Hinojosa de Duero weer een plek met vooral ouderen, die in de warmte van de ochtendzon voor hun keurig onderhouden huizen dommelen.

Bij Barca de Alva gaan wij de grens over, terug naar Portugal. Op de kade is het een drukke bedoening: passagiers stappen van de boot in gereedstaande bussen. Na twee dagen varen over de Douro, langs wijngaarden voor de Port, gaan zij over de weg terug naar Porto. Tot 1988 was Barca de Alva het grensstation aan de spoorlijn tussen Porto en Spanje. Wandelaars volgen het met struikgewas overwoekerde spoortraject Spanje in. Een tocht door donkere tunnels en over roestige viaducten boven diep ingesneden dalen. Hoogtevrees en waarschuwingen van de plaatselijke autoriteiten weerhouden ons om het te proberen.

Zowel in Portugal als Spanje is het gebied langs de grensrivieren de Douro en de Águeda uitgeroepen tot natuurpark. Douro International en Arribes del Duero heten ze. "We helpen elkaar bij het beheer", zegt Susana Marques, biologe van Douro International. Samen brengen ze de flora en fauna in kaart, maar ook bij het voorkomen van bosbranden hebben de parken veel aan elkaar. "Wij kunnen hun territorium aan de overkant van de rivier beter overzien en zij het onze." Mocht er toch brand uitbreken dan blussen ze samen. Dat is gunstig voor de Portugezen omdat de Spanjaarden over geavanceerdere blusapparatuur beschikken.

Tijdens ons gesprek komt een melding binnen. Niet van een beginnend brandje maar van een schaap dat door een wolf zou zijn aangevallen en gedood. Twee mannen gaan eropuit om vast te stellen of de Iberische wolf met zijn scheve hazelnootbruine ogen ook werkelijk de boosdoener is. Voor wie vee verliest door de wolf is er een schadevergoeding. Volgens Susana Marques zouden in de toekomst aanvallen op vee wel eens drastisch kunnen verminderen. De universiteit van Lissabon heeft een speciaal fokprogramma voor herdershonden die wolven op afstand houden. Deze hond, Cão de Gado Transmontano, wordt met subsidie bij de herders ondergebracht, maar door de financiële crisis is er fors minder geld voor het het programma.

In Figueira de Castelo Rodrigo is het plaveisel van de straatjes versierd met felgekleurde bloemen. Vrouwen benevelen met plantenspuit en tuinslang de bloemenzee om ze in de brandende zon nog een beetje fleurig te houden. Het dorp is klaar voor de Sacramentsprocessie. Eigenlijk was Sacramentsdag op donderdag, maar omdat de broekriem moet aangehaald, moest een vrije dag sneuvelen en werd het zondag.

Hoog boven het stadje ligt, zoals overal langs de grens, een burcht. Het uitzicht over het glooiende land is fenomenaal. De defensiepolitiek van Portugal is steeds bepaald door de angst voor een inval vanuit het oosten. Aan het einde van de dertiende eeuw bouwde koning Dom Dinis kastelen van het uiterste noorden van Portugal tot aan de monding van de Guadiana in de Algarve, een soort middeleeuwse Maginotlinie. De grenzen van Portugal zouden vanaf dat moment nooit meer wezenlijk veranderen. Het zijn de oudste van Europa die nog in tact zijn.

In het huidige EU-tijdperk zijn plannen voor een grensoverstijgend natuurpark, een soort Afrikaans wildpark met vrij baan voor wolf, lynx, steenbok en keizerarend.

In de wildste versies gaat het om een gebied van meer dan een miljoen hectare. Volgens João Quadrado van de Associação Transhumancia e Natureza (ATN) is er nog een lange weg te gaan. Hun vereniging heeft een eerste stap gezet met de aankoop van een ruig stuk land langs het kloofdal van de Côa in de buurt van Figueira de Castelo Rodrigo. Een weids landschap met kurk-eiken en rotsblokken, waar het prachtig wandelen is. Dat de Reserva Faia Brava op Portugees grondgebied ligt, is te danken aan koning Dom Dinis. Hij schoof zijn Maginotlinie, die eerst langs de Côa lag, nog iets verder op naar het oosten tot aan het kloofdal van de Águeda.

In Spanje begon de natuurorganisatie Fundación Naturaleza y Hombre (FNH) ook een proef om verlaten akkers en weidegronden te vervangen door nieuwe wildernis. "Ons werk wordt ook door het buitenland gesteund. Wij krijgen hulp vanuit Zweden, Schotland en niet te vergeten van jullie, via de Postcodeloterij", zegt João tevreden.

Bert Stok schreef samen met Roel Klein vijf wandelgidsen over bijna heel Portugal, uitgegeven door uitgeverij Op lemen voeten. Dit jaar verschijnt een geheel herziene versie van hun gids 'Midden-Portugal' met daarin ook wandelingen langs de oudste grens van Europa.

De stuwdam in de Doura bij Aldeavila de Ribereira.

In het reserva Faia Brava.

De Sacramentsprocessie in Figueira de Castelo Rodrigo.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden