Langs Armando's ladder

Armando's beeldhouwwerk De Ladder, de 'ladder van het kamp', is geen oorlogsmonument maar ook weer wel. Het echte oorlogsmonument van het voormalige Durchgangslager Amersfoort is De Stenen Man, van de Amsterdamse beeldhouwer Frits Siegers. Dat staat aan het eind van de lange, kaarsrechte geul van de schietbaan en de fusilladeplaats, een beetje terzijde van het kamp. De ladder van schilder/schrijver Armando heeft wel te màken met kamp Amersfoort, omdat àlles wat uit Armando's handen komt daarmee te maken heeft. Als schooljongen speelde hij er in de buurt - hij was een jaar of elf, toen de Duitse soldaten in 1941 het kamp betrokken.

Armando's veertien meter hoge bronzen ladder staat aan de Laan 1914, op een knooppunt van drukke wegen. Het is er één en al geraas van het verkeer; toch is het ongeveer 'de plek' van Armando's roman 'De straat en het struikgewas'. Iets verderop is een zijweg, een bordje 'oorlogsmonument' wijst erheen. Vóór 1941 was het een zandweg. 'Aan weerskanten was struikgewas, stonden naaldbomen en een krasse beuk. Het zand was zo mul als wat. Maar dan hield het bos op, dan kwam de wijde hei, de stille, wijde hei.' Halverwege de zandweg, aan de linkerkant, lag kamp Amersfoort: eerst oefenkamp voor het Nederlandse leger, tijdens de bezetting omgebouwd tot concentratiekamp.

'Kwam er een familielid of kennis op bezoek. Zeg, hier is toch een kamp in de buurt. Kan ik dat niet es zien. Ja, dat kan, we kunnen er langs fietsen.'

Nu zijn daar bedrijven en een politieschool. Een beetje aan de zijkant staan overblijfselen van het kamp, waaronder een wachttoren, samengevoegd tot een klein museum. Bij dit kamp hoort dus Armando's ladder. 'De vijand had een ladder nodig om op de plaats te komen waar hij thuishoorde en huishield: de wachttoren.' Het was maar een armzalig laddertje. 'De gevangenen hadden een veel hogere ladder tot hun beschikking, al was het dan een denkbeeldige ladder. Het was de ladder van de gedachten, want gedachten zijn vrij. (..) De ladder is juist in die barse jaren ontstaan. Maar hij was tot nu toe niet zichtbaar.'

Armando's ladder belichaamt het reikhalzen naar wat hoger is. Bomen hebben ook zoiets. Bomen zoeken, net als kinderen, wat boven hen uitreikt. De schooljongens van 1941 hadden een lievelings-klimboom. Even boompje klimmen. Fiets op de grond, je optrekken aan de eerste tak, dan zo hoog mogelijk klimmen, even in de verte kijken en je vervolgens weer laten zakken. 'Een jaar later kon het niet meer. Toen stond er om dit terrein prikkeldraad. Het was een kamp. Men sprak van 'het kamp'. De boom stond in het kamp.' Op de muurschildering in de kamer van de kampcommandant, in opdracht gemaakt door gevangene Laslo Weiss - acht maanden na de dagtekening van het schilderij, augustus 1944, kwam hij om in Bergen-Belsen - staat het kamp afgebeeld, alles in het gelid, de paar overgebleven bomen zijn saubere, ronde boompjes geworden. 'Daar staan ze, de bomen. (..) Moet daar niet es wat van gezegd worden? Ik dacht van wel, want ze staan er soms nog, de bomen, de bosrand en het geboomte, op dezelfde plek waar ze destijds ook stonden.' Onverschillige getuigen, schuldig landschap. 'De bossen zien gebeuren, zij zwijgen, zij waaien zacht.'

De Leusderheide is nu onbereikbaar. De straatweg - de vroegere zandweg dus - wordt een pad dat verdwijnt in verboden gebieden, van golfclub, snelweg, en van militair oefenterrein. Verboden toegang. Streng verboden toegang. Toegang levensgevaarlijk.

De fietstocht wordt één grote omtrekkende beweging. Eerst terug, over de A 28 heen, een stukje langs de naast de heide liggende autoweg, en dan via landgoed Den Treek naar een andere uitkijkpost: die van Austerlitz, waar de Franse soldaten in 1804 uit verveling een zandheuvel bouwden en de kampcommandant een jaar later, om Napoleon te eren na zijn beroemde overwinning bij Austerlitz, een gedenkzuil liet oprichten: de Piramide van Austerlitz. Dat waren de soldaten van de Franse tijd. Zoals Armando ze beschrijft: 'Het waren soldaten. Geen verklede jongemannen. Nee: soldaten. Ik heb het zelf gezien, ik heb ze goed bekeken. Voor het hek, op de zandweg die langs het terrein liep, stond een soldaat op wacht. Ach, wat viel er te bewaken, het was prachtig weer, de bosrand sluimerde, de vogels floten wat.' In de verte klinkt gejoel. Het zijn hier nu echt bossen voor schoolreisjes. Bij de uitspanning aan de verkeersweg draait de hele zomer een kermis.

Verder, langs de rand van de Leusderheide, tot het niet meer mag. Voorbij Soesterberg komt nòg een uitzichtspunt, vlak bij de vliegbasis. Het is een rommelige boel, met dikke legerhelicopters, die intrigerend af en aan vliegen. En weer is daar het landschap, de bossen, met het blauwe waas in de verte. 'Het landschap geeft nog steeds geen kik. Het volgt slechts de bevelen der seizoenen op. Het pronkt, het groeit en het vervalt. Het zwijgt.'

Ook de heidevelden van de Vlasakkers zijn verboden gebied. Dan maar geen heide. Door het bos van Soestduinen loopt een bultig fietspad. Velden stuifzand tussen de bossen zorgen voor kleine bosranden, en er zijn akkers met paarden tussen de bomen te zien. Ter hoogte van het dierenpark lopen de bospaden uit op de grote weg naar Amersfoort en binnen de kortste keren is daar een bordje 'centrum'. Maar liever: langs de rand van de stad terug naar Laan 1914, nog even opnieuw kijken naar Armando's ladder. Hij staat daar met zijn wat onbeholpen, boomstam-dikke benen zo stevig op de grond, en hij voert zo duidelijk naar de verte, de hemel en de wolken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden